Dichterbij Jezus komen we niet

Hoe zag Jezus er uit? Die vraag houdt kunstenaars al zeventienhonderd jaar bezig, van Da Vinci (Het Laatste Avondmaal) tot Wallinger (Ecce Homo) en Scorsese (The Last Temptation of Christ). Allen creëerden ze hun eigen Christusbeeld. Nu claimt een omroep de fysionomie van Jezus bijna levensecht weer te geven.

De Britse staatsomroep laat zondag een tv-beeld van het gezicht van Jezus zien dat volgens haar de historische realiteit dichter dan ooit benadert.

Het wijkt sterk af van de Jezusconterfeitsels zoals die in de loop der eeuwen via de, meest Europese, kunst tot ons kwamen. Volgens experts staat zelfs het gelaat dat de lijkwade van Turijn laat zien, ver af van het echte gezicht van de jood Jezus.

De BBC-Jezus is donker van huid, heeft bruine ogen, een kortgeknipte baard en krullend haar, een prominente neus en een bol, boers gezicht. Heel anders dan de aristocratische, langharige, blauwogige en slanke persoonlijkheid op veel bekende, traditionele afbeeldingen.

Zelfs de BBC stuitte op het harde feit dat er geen bijbelse of historische informatie over het uiterlijk van Jezus bestaat. Al maakte men voor de reconstructie gebruik van de nieuwste inzichten, het blijft schatten op afstand.

Het 'historische' gelaat van Jezus is te zien in de driedelige tv-serie 'De Zoon van God' die de staatsomroep op prime time via BBC 1 gaat uitzenden.

Om de realiteit zo dicht mogelijk te benaderen heeft men kosten noch moeite gespaard. In totaal is er twee jaar aan de serie gewerkt.

In de serie worden volgens Heggessey harde noten gekraakt, ,,voor gelovigen én ongelovigen''. Men zet niet alleen vraagtekens bij het verraad van Judas -hij zou alleen een ontmoeting met Pilatus hebben willen arrangeren- maar ook bij het 'bloed zweten' van Jezus aan het kruis. Dat heet een fysiologisch verschijnsel te zijn, wat wel vaker voorkomt bij angstige terdoodveroordeelden, bijvoorbeeld in de Verenigde Staten.

De meeste aandacht trekt vooralsnog het fysieke beeld dat de serie van Jezus schetst. Daarbij is men niet over één nacht ijs gegaan. Robert Neave, forensisch reconstructie-expert van de universiteit van Manchester, maakte gebruik van een schedel die de Israëlische archeoloog Joe Zygas heeft geselecteerd uit een reeks skeletten die bij graafwerkzaamheden in Jeruzalem naar boven kwamen. Ze lagen op een begraafplaats uit de eerste eeuw, de tijd van Jezus. Zygas koos na lang onderzoek een schedel die het meest exemplarisch was.

Aan de hand daarvan reconstrueerde Neave de vorm van het gezicht, een techniek die men vaak bij dit soort historisch onderzoek toepast.

Wat de baard en het hoofdhaar betreft richtte men zich op fresco's uit de derde eeuw die in Irak zijn gevonden en Christus afbeelden. Voor de gelaatskleur baseerden de makers van de serie zich op wat er bekend is over het klimaat uit Jezus' tijd. Met behulp van dezelfde computertechniek die men toepaste bij de veelgeprezen maar ook bekritiseerde BBC-serie 'Walking with Dinosaurs', heeft men een Jezusbeeld gecreëerd dat experts 'zeer interessant' noemen. Al gaan er in kringen van theologen en kerkleiders voorspelbaar bezorgde stemmen op.

Producent Jean Claude Bragard houdt vol dat de reconstructie 'de meest authentieke gelijkenis met het gezicht van Jezus te geven' oplevert, ,,wat niet wil zeggen dat hij er precies zo heeft uitgezien. Daartoe zouden we zijn schedel moeten hebben. Het is echter de meest waarheidsgetrouwe benadering die we op grond van de huidige wetenschap van het uiterlijk van Jezus kunnen maken''.

Vóór de tweede eeuw werd de Christusfiguur slechts door symbolen weergegeven: een kandelaar, een kruis, een schip, een wijnrank, een adelaar, een lam, een pelikaan, een vis. Dit had te maken met het verbod op afbeeldingen van het goddelijke dat men van de joodse traditie had overgenomen.

Toen men daar in de derde eeuw steeds meer mee brak werd Christus niet onmiddellijk als 'historisch' voorgesteld, maar symbolisch als Goede Herder. Wegens de aan hem toegeschreven uitspraak in het Johannes-evangelie: ,,Ik ben de goede herder''.

Ook de heidense traditie die de god Mercurius als herder afbeeldde, speelde in dit vroeg-christelijke gebruik mee. Een van de oudst overgebleven afbeeldingen is die op de 'grafkapel van de Iulii' onder de Sint Pieter: Christus als menner van de zonnewagen.

Nadat het christendom in het Romeinse rijk door keizer Theodosius in 380 tot staatsgodsdienst was verheven werd de Christusfiguur als goddelijke leraar of als hemelse koning afgebeeld, zonder baard. De tijdloze, nooit verouderende God-mens. De baardige Pantokrator (alheerser) keerde na het jaar 400 terug, in de Byzantijnse kerk. Omstreeks de twaalfde eeuw was dit hét Jezusbeeld in Oost en West.

In de loop van de Middeleeuwen werden afbeeldingen van Christus steeds meer gezien als echte portretten die via goddelijke inspiratie of ingreep van engelen tot stand waren gekomen. Van sommige werd zelfs beweerd dat ze uit de tijd van Jezus stamden.

Dat geldt met name voor het 'doek van Veronica' dat in de twaalfde eeuw werd 'gevonden' en daarna in het Vaticaan werd bewaard, tot het in 1527 teloorging bij de plundering van Rome.

Het doek vormde een bron van inspiratie voor generaties kunstenaars, met name in Italië. Zo schijnt de Jezusfiguur van Michaelangelo's Piéta hetzelfde langwerpige gezicht, de delicate trekken en lichtgekrulde baard te hebben als die van het vernielde Veronica-doek. Dat gevoelige element heeft ook de Bespotte Christus van Hieronymus Bosch (1490-1500). De bijna ziekelijk bleke gelaatskleur, de dunne baard en het lange haar waren kenmerkend voor de portretten die renaissance-kunstenaars van de Jezusfiguur maakten. Pogingen om zijn menselijkheid te benadrukken.

Hans Holbein brak met deze traditie. Diens Dode Christus (1521) doet oosters aan, het gezicht gesierd met een patriarchale, Perzisch aandoende baard. Maar Mattias Grünewalds Opgestane Christus, onderdeel van het Isenheimer Altaarstuk (1510-1516), is weer een blonde noorderling.

De opvatting van Christus als De Overwinnaar, naadloos aansluitend bij de geest van de Contrareformatie, bleef tijdens de Barok en lang daarna het werk van veel Europese kunstenaars beheersen. Totdat in de negentiende eeuw ook hier de Romantiek doordrong. In de twintigste eeuw maakten veel kunstenaars zich los van de traditionele uitbeeldingen van de Christusfiguur, vaak tot grote verontwaardiging van de geschokte gelovigen.

Het was tevens de eeuw waarin niet-westerse beeldvorming zich deed gelden. Jezus als Afrikaan of Aziaat liet definitief de pretentie achter zich het ware gezicht van Christus te onthullen. Totdat de BBC achter de computer plaatsnam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden