Interview

Dichter Antjie Krog: Zuid-Afrika is een gekwetst land

Beeld Marc van Dijk

Opgegroeid in een wraakcultuur zoekt de Zuid-Afrikaanse dichter Antjie Krog in Ubuntu-filosofie wat vergeving betekent.

Antjie Krog, wereldwijd gelezen en gelauwerd dichter, heeft in Nederland veel fans. Misschien komt dat doordat ze in haar werk iets herkennen, de verwerking van een verleden waar zij niet los van staan. Haar vreemde taal kunnen ze bijna zonder voorkennis lezen. Midden in Kaapstad, waar Krog werkt, staat nog het fort van de eerste Nederlandse kolonisten, met op elke gevelsteen het logo van de VOC. Vlakbij ligt het voormalige slavenhuis, de gereformeerde kerk staat er pal naast.

Krog werd op het platteland geboren onder het apartheidsregime. Ze ageerde ertegen, zette haar eigen vrijheid op het spel en kreeg doodsbedreigingen (al zul je haar daar niet gauw over horen).

Sinds de vreedzame ommekeer in haar land (‘een mirakel’) verdiept ze zich in de Afrikaanse filosofie. Haar interesse begon tijdens de zittingen van de Waarheids- en Verzoeningscommissie, waarin de jonge regenboognatie probeerde in het reine te komen met de apartheid. Krog gaf leiding aan verslaggevers. “Wij journalisten verwachtten allemaal dat het zou draaien om woede, wraak en vergelding. En toen, plotseling, zagen wij mensen die anderen vergaven, zonder dat iemand hun daarom vroeg. Ik was verbijsterd.”

Waarom precies?

“Ik ben opgegroeid in een cultuur die wraak respecteert. Afrikaners werden eind negentiende eeuw door de Engelsen vermoord of in concentratiekampen gezet. Niet enkel mijn over- grootouders, maar ook m’n ouders haatten de Engelsen. In mij werkt dit nog door; ik verwacht altijd het slechtste van Engelsen. Niemand die ik kende zou hun ooit vergeven. En als je daar wél toe geneigd was, zei mijn moeder: ‘Wij zouden als de Russen moeten zijn. De Russen kunnen echt haten.’ Ik begreep niets van wat er gebeurde.”

Wat gebeurde er?

“We interviewden een van de slachtoffers. Haar zoon was vermoord. Ze vroegen haar: hoe denk jij over verzoening? Ze antwoorde in het Xhosa: ‘Dat wat ze verzoening noemen... Als het betekent dat de dader weer menselijk wordt, zodat ik, zodat wij allemaal onze menselijkheid kunnen terugkrijgen, dan ben ik het ermee eens. Dan ondersteun ik het.’

“Een prachtig citaat. Haar houding, leerde ik later, is enkel te begrijpen vanuit de traditie van ubuntu. Al is die term uitgehold, er zijn te veel spirituele en commerciële uitbaters van dat woord; je hebt zelfs ubuntu-drankwinkels!”

Krog heeft het nu liever over ‘interverbondenheid’, de filosofische traditie die de mens ziet als onlosmakelijk deel van een geheel. Je kunt alleen mens worden dankzij andere mensen, inclusief voorouders en ongeborenen.

Hoe zag u deze levensvisie terug bij de vrouw die de moordenaar van haar zoon vergaf?

“Die vrouw besefte dat de moordenaar van haar zoon eerst zelf van zijn menselijkheid was beroofd. Zijn interverbondenheid was verbroken, daarom kon hij moorden. Als zij hem zou vergeven, zou hij zijn menselijkheid kunnen terugkrijgen. En pas dan zou ook haar eigen interverbondenheid hersteld kunnen worden. En met haar ook die van alle mensen om haar heen. Ze was niet geschoold, ze was een verpleegster. En ze was in staat om dit te formuleren als een filosoof.”

U zegt dat niemand haar gevraagd had om de moordenaar van haar zoon te vergeven, maar verzoening was toch het vooropgezette doel van het hele proces?

“Je kunt interverbondenheid makkelijk verkeerd begrijpen. Maar een nog grotere vergissing is dat je je niet eens realiseert dat dat concept wérkt in Zuid-Afrika. Na de Tweede Wereldoorlog zijn in Europa duizenden vergeldingsmoorden gepleegd. In Zuid-Afrika tijdens het proces van de Waarheid- en Verzoeningscommissie niet één.

“En wat was er veel onbegrip. Journalisten, academici en filosofen kwamen een weekje kijken en schreven dan hun gezaghebbende artikelen. Zelfs Jacques Derrida, halfgod in de filosofie, beschreef Tutu als iemand die in verwarring verkeerde tussen mensenrechten en vergeving.”

U wordt er nog steeds boos om.

“Zeker. Een van de belangrijkste redenen waarom aartsbisschop Tutu zo bijzonder is, is het feit dat hij het christendom heeft doordrenkt met interverbondenheid. Net als Mandela, die werd een belangrijk en richtinggevend staatsman, omdat zijn politiek ingebed was in interverbondenheid. Dus om makkelijk te verwerpen wat hier aan de hand is, of om te pretenderen dat je het direct begrijpt, is bijzonder kwalijk. Journalisten zeiden: ‘Ach, die zwarte mensen zijn nooit behoorlijk geschoold, ze vergeven hun beulen, maar ze begrijpen niet echt wat ze aan het doen zijn.’ En tegen slachtoffers spraken ze hun verbijstering uit: ‘Je vergeeft die racisten? Dat kun je niet menen!’ Het bezorgde de slachtoffers een vorm van schaamte. Die mensen realiseerden zich: in de westerse wereld krijgen wij hier geen respect voor. Ze denken dat je een zwakkeling bent, een imbeciel. De schade die het Westen de Waarheids- en Verzoeningscommissie toebracht, is in mijn ogen gigantisch.”

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Beeld Marc van Dijk

Het Westen heeft het proces wel medegefinancierd.

“Het werd zwaar gesubsidieerd door Zweden en Frankrijk. Alle tolken werden getraind in België, waar ook de apparatuur vandaan kwam. Maar dat leidde ook tot absurde scènes. Een van mijn zwarte collega-journalisten vertelde me destijds: ‘In Frankrijk brengen ze momenteel een bijna 90 jaar oude nazi voor het gerecht. En ons geven ze geld om elkaar te vergeven.’ Het beeld dat overheerste: zwarte mensen moeten vergeven; dat is het lagere niveau. Witte mensen kunnen eisen. Wraak. Of op z’n minst: vergeldende gerechtigheid.”

Terwijl vergeven veel moeilijker is.

“Ja, kijk maar naar Barack Obama. Hij schrijft ergens dat hij de belangrijkste politiek-morele lessen in zijn leven heeft geleerd van Nelson Mandela. In de week dat dit boek hier in Zuid-Afrika verscheen, kondigde Obama triomfantelijk aan dat het Amerikaanse leger Osama bin Laden had gevonden en geëxecuteerd. Ze hebben hem in een verzwaarde zak in zee gegooid. Wat heeft hij dan in hemelsnaam van Mandela geleerd?”

Wat had Obama volgens u met Bin Laden moeten doen?

“Om te beginnen hadden de Amerikanen zich kunnen afvragen: waarom zijn deze mensen zo boos op ons? Elke reactie had gericht moeten zijn op het herstel van interverbondenheid. Ze hadden kunnen besluiten om af te zien van wraak.”

Als interverbondenheid nastrevenswaardig is, waarom gaat het dan zo slecht met Zuid-Afrika?

“Voor wat we zijn en waar we vandaan komen gaat het niet zo slecht. Bedenk dat we een gekwetst land zijn. Iedereen in Zuid-Afrika is getraumatiseerd door het verleden. De slachtoffers die beroofd zijn van hun zelfbeeld, van hun trots, van hun taal, van hun land, van hun plezier, van hun levens. De daders die verblind waren door verschillende filosofieën. Die verdierlijkt waren, zodat ze zwarten konden negeren en mishandelen. De tweede en derde generatie slachtoffers van wrede systemen zijn doorgaans bozer dan de eerste generatie. Wij leven nu met generaties die bozer zijn om de apartheid dan wie het systeem nog hebben meegemaakt.”

Daarnaast werd en wordt het land vakkundig beroofd van zijn goud, diamanten en bodemschatten, zegt Krog. En dan slaat ze de droogte die Kaapstad en de omliggende regio teistert maar even over - de stad vreest nog steeds ‘Day Zero’, de dag dat er geen water meer uit de kraan komt.

Over de gevallen president Jacob Zuma, achtervolgd door schandalen, is Krog duidelijk. Ze noemt hem ‘de koning van de vrouwenhaat’ en de ‘keizer van de corruptie’, ‘een van de grootste schurken die Zuid-Afrika hebben geregeerd’.

Ze hoopt dat de periode-Zuma voor iedereen - zwart en wit - een les zal zijn die leidt tot meer saamhorigheid. Ze is niet verbaasd over wat er nu met het land gebeurt. “Wel verdrietig. Omdat we zo’n getalenteerd volk zijn. De zwarte en gekleurde jongeren aan wie ik nu college geef, zijn de eersten van hun families die naar de universiteit kunnen. Ik zie zoveel talent - de tranen springen je in de ogen als je bedenkt hoelang deze mensen geen enkele kans hebben gehad.”

Hebt u er altijd zo over gedacht?

“Ik voelde me al van jongs af aan een enkeling. Ik verachtte mensen. Je bent op jezelf, je doet je eigen ding, je hebt niets en niemand nodig. Afhankelijkheid vond ik walgelijk. Net voordat ik naar de universiteit ging ontdekte ik Ayn Rand. Zelfzucht als deugd. Vanaf dat moment wachtte ik op de helikopter van Ayn Rand, die mij mee zou nemen naar de plek waar al die andere excellente mensen waren.”

Waar kwam dat verlangen vandaan?

“Vooral uit valsheid, denk ik. Afrikaners waren behoorlijk vals en hardvochtig. Er mochten geen homo’s zijn. Iedereen moest in God en Christus geloven. Op zondag moest je er zus en zo uitzien. Vreselijk, vreselijk conservatief.”

U sloot uzelf af van de mensen om u heen?

“Ik had een sterk gevoel van individualiteit. En mijn poëzieopvatting hing daarmee samen. Je geeft niet om iemand en je schrijft ook niet voor iemand.

“Dat begon te veranderen tijdens de jaren van de strijd. Ik werd gevraagd om een gedicht voor te dragen tijdens een betoging voor de vrijlating van Mandela, in een van de townships. Mijn eerste impuls was om te zeggen: dat kan ik niet. Ik was wel betrokken bij de strijd, maar tot dan toe niet als dichter. Toen heb ik me bedacht en ben ik gaan schrijven.”

In welke taal?

“Het kon niet zomaar in het Afrikaans, voor die zwarte mensen die het Afrikaans haatten. Ik koos toen voor een gedicht in drie talen: Sosetho, Engels en een beetje Afrikaans. Dat was de eerste keer dat ik voor een gelegenheid geschreven heb. Ik droeg het voor voor een enorme massa. De zwarte dichters leerden me dat je een publiek moet respecteren. En dat je een publiek meer moet geven dan een gedicht op papier. Dat was een radicale verandering in mijn eigen denken en zijn.”

In uw boek ‘Relaas van een moord’ zegt een activist tegen de hoofdpersoon: ‘Twintig jaar geleden heb ik jouw gedichten gelezen en toen wist ik dat ik de bevrijding nog zou meemaken.’ Inmiddels lezen alle rangen en standen uw werk - ook scholieren van alle kleuren en achtergronden.

“Ik ben op veel middelbare scholen verplicht. Toen ik laatst in het ziekenhuis lag, liep een van de jonge zusters mijn kamer in en zei: ‘Bent u degene die Ma heeft geschreven, dat ik op school heb gelezen?’ Ik bevestigde het. Toen zei ze: ‘Mag ik een selfie met u nemen? Anders zal mijn moeder nooit geloven dat ik u verzorg.’”

Lachend: “Mijn winst is duidelijk: extra aandacht en uitstekende zorg.” 

Ubuntu 

Ubuntu is een traditioneel Afrikaanse (levens)filosofie, met als kerngedachte dat de mens onlosmakelijk verbonden is met zijn medemensen - in spirituele zin ook met de overledenen en de nog-nietgeborenen. Of Ubuntu een afgebakend, coherent geheel is, is punt van debat. Ubuntu wordt vooral toegeschreven aan zuidelijk Afrikaanse volkeren (Xhosa, Zulu en Shona). Maar sommigen zien het als een denktrant in bijna heel Afrika, gericht op palaveren tot algehele overeenstemming is bereikt.

Aartsbisschop Desmond Tutu en Nelson Mandela noemden Ubuntu als de bron van hun verzoenende, inclusieve gedachtengoed. Als slachtoffers en daders elkaars menselijkheid erkennen, maken ze de weg vrij voor vergeving en verwerking van misdaden, benadrukte Tutu als voorzitter van de Waarheids- en Verzoeningscommissie. Die kon daders amnestie bieden in ruil voor het opbiechten van misdaden.

Of dat principe echt strookt met op Ubuntu gestoelde rechtspraktijken is de vraag; in inheemse rechtspraak was de doodstraf zeker niet ongebruikelijk. Het principe was ook onder Zuid-Afrikanen niet onomstreden: zo stond de weduwe van activist Steve Biko (in 1977 in gevangenschap vermoord) op gerechtelijke vervolging van de daders.

Antjie Krog

Dichter Antjie Krog (1952) schrijft ook romans, toneelstukken en non-fictie. Ze werkte als journalist en onderwijzer en is nu hoogleraar letteren en filosofie in Zuid-Afrika. Haar werk geldt als ‘Nobelprijswaardig’. Op 19/4 krijgt ze in Nederland de Gouden Ganzenveer uitgereikt en op 21/4 spreekt ze op denkfestival Thinking Planet in TivoliVredenburg (Utrecht).

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden