DIANA

Zoals er een jaar geleden werd gehuild, zo wordt er nu gehoond. Even intens, even overtrokken. Maar, hoewel geen heilige, Diana was op zijn minst een symbool van het nieuwe Groot-Brittannië.

Is het schaamte? De ontnuchtering? Ontwaken uit een collectieve hypnose? De Britten lijken zich nu, een jaar na datum, te generen voor de massale, bijna hysterische uitbarsting van rouw en verdriet om de dood van Diana, prinses van Wales. De 'prinses van het volk', de mooie Assepoester die op het hoogtepunt van haar feest door de dood werd weggerukt. Mèt haar prins Dodi.

Groot-Brittannië - model voor de wereld met zijn stoïcijnse onverzettelijkheid, zijn emotieloze stiff upperlip and a firm jaw - leek veranderd in een tranendal vol elkaar knuffelende, breekbare mensen. Men werd er geprezen werd als men emoties verborgen hield, de rug rechtte en business as usual bedreef. De koninklijke familie deed niet anders, maar de Windsors kregen een jaar geleden van media en publiek onderuit de zak omdat ze hun emoties, voor zover aanwezig, niet toonden.

De wind is inmiddels uit een andere hoek gaan waaien. Het is nu in sommige kringen bon ton om Diana neer te halen. Om snerend te doen over haar leven, haar dood, over de cultus rondom haar persoon. Met name door de intelligentsia, de spraakmakende luitjes van kunst en cultuur. Met veel snobbistisch dedain wordt 'het meisje Spencer' neergezet als een tamelijk onnozel gansje dat voortdurend in zeven sloten tegelijk liep, dat voortdurend met vreemde en verkeerde heren het bed deelde.

Ongeveer zoals het tot een jaar geleden nog zo sardonisch in het serieuze zondagblad The Observer werd uitgedragen. In het altijd hilarische 'Dagboek van Mrs. Blair' - nep-dagboeknotities van de nep-premiersvrouw - schreef 'Mrs. Blair' op de zondag van Diana's overlijden nog over een wicht 'met de intelligentie van een plant die nodig besproeid moet'. De drukker was het nieuws voor. Er kwam de week daarop weliswaar een driewerf 'sorry' van 'Mrs. Blair', maar het was in die periode wel de 'intellectuele' toon richting Diana.

Die tijden lijken terug. Op het jaarlijkse Festival van Edinburgh, een week of twee geleden, waren de sick jokes, de morbide grappen van de stand up comedians over Diana en haar vrijer Dodi niet van de lucht. Niet tot ieders genoegen overigens, en de festivaldirectie voelde zich zelfs geroepen om de komedianten tot bedaren te brengen.

Kerkleiders lopen te hoop tegen de door hen bespeurde verafgoding van Diana, zoals de aartsbisschop van York, David Hope. Of zoals de aartsbisschop van Canterbury, George Carey, die zijn stem verheft tegen de 'Maria-verering' van de prinses. Tegen het vastklampen aan een nieuwe godin. “Een valse godin”, in de woorden van de oud-aartsbisschop van Canterbury, de 88-jarige Lord Coggan, “met een losse seksuele moraal.”

Het rumoer vanuit de kerken over de Diana-cultus doet wat hypocriet aan. Vlak na Diana's dood immers stonden ze vooraan in de rouw. Honderden kerken zetten hun deuren open voor extra rouwdiensten, vele duizenden Britten - ook niet-kerkelijken - gingen ter kerke om te bidden en kaarsen te branden. Een Anglicaanse priester in York verkocht 15 000 kaarsen in één week. En tijdens de begrafenis werd door de nogal seculiere Britten het 'Onze Vader' massaal meegebeden.

Het riekt naar kinnesinne, die kritiek van de kerkleiding. Volgens Lord Coggan toont de Diana-verering aan dat er bij veel mensen een leegte bestaat, “en Diana heeft dit gat gevuld in plaats van God”. Er zijn inmiddels op Internet naar verluidt meer web sites onder Diana's naam dan onder die van Jezus Christus.

Maar de Britse clerus kan gerust zijn. Het regent dezer dagen opiniepeilingen die moeten aantonen hoezeer het Britse volk de buik vol heeft van de cultus rondom Diana, van de persoonsverheerlijking, de vercommercialisering van Diana's nagedachtenis en de weemakende sentimentaliteit erom heen. Van de lijkenpikkerij van hele en halve Diana-watchers met hun vaak ranzige 'biografieën' van gisse ondernemertjes die met hun snuisterijen en andere parafernalia er boter uit proberen te braaien.

Zo concludeerde een poll in de krant The Independent dat tachtig procent van de Britten zei geen blijvend effect van dood van Diana te ervaren. Driekwart vond dat het land niet veranderd was als gevolg van haar dood. En 53 procent van de ondervraagden vond dat 31 augustus, de 'verjaardag' van het ongeluk in Parijs waarbij Diana en haar minnaar Dodi al-Fayed omkwamen, niet elk jaar herdacht moest worden.

Voor wat het waard is dan. Immers, in de massakrant The Mirror toonde een peiling juist aan dat liefst 77 procent van alle vrouwen nog steeds treurt om Diana's overlijden. Onder mannen was dit warempel nog een respectabele 56 procent. En één op de tien vrouwen zei dat de dood van Diana hun levenswijze ingrijpend heeft veranderd.

Hoe dan ook, de 'sentimentalisering' van Groot-Brittannië - van Engeland beter gezegd, Schotland en Wales reageerde een stuk nuchterder - heeft een terugslag gekregen. En zoals in positieve zin jaren na dato half afgestudeerd Nederland in 1969 de bezetting van het Maagdenhuis heeft meegemaakt, of alle Nederlandse fans in 1964 The Beatles op hun rondvaart door de Amsterdamse grachten hebben toegeschreeuwd, zo is het bij de Britten nu in zwang te beweren juist níet aan die Diana-gekte te hebben meegedaan.

Het is echter te simpel, en ook pertinent onjuist om de verbijsterend emotionele uitbarstingen van toen en de lange nasleep daarvan af te doen als fake, als pure nep, als vals sentiment. De hype en de hysterie rondom de dood van de prinses werden gevoed - vooral bij vrouwen van middelbare en aanstormende leeftijd - door wroeging en schuldbesef. Zij immers waren het in overgrote meerderheid die de sensatiebladen kochten en lazen. De bladen wier fotografen en verslaggevers met hun jacht op Diana haar uiteindelijk de dood hebben ingedreven, zo oordeelde de goegemeente.

Gelukkig was daar iemand die de emoties, het schuldgevoelen en de wroeging kon kanaliseren. Tony Blair, de krap vier maanden daarvoor aangetreden New Labour-premier. Jong, fris, en met een feilloos instinct voor 'het volksgevoel'. Met nauwelijks ingehouden emotie wist hij het nationale sentiment na de dood van Diana te vertolken, wist er - staande voor zijn eigen kerk - die zondag zowaar een religieus tintje aan te geven.

Hij wist Diana feilloos te adopteren en lanceren als The People's Princess, de prinses van het volk. Waarmee dat volk zijn schuldgevoel kon aflossen met het verdriet om het verlies van een soort familielid, een dochter. De premier en de echte Mrs. Blair, Cherie, lieten zowat hun tranen de vrije loop, iets wat in de Britse traditie van protocolaire stijfheid ongekend was.

En het volk zwelgde erin. De dood van Diana en de reactie van de nieuwe politieke orde verloste de Britten van hun emotionele kuisheidsgordels. Ze konden zich ongegeneerd en naar hartenlust overgeven aan een orgie van verdriet en rouwbeklag.

Diana, prinses van Wales, kon een icoon worden omdat ze het Nieuwe Engeland verpersoonlijkte. Het New Britain dat Tony Blair met zijn New Labour het volk beloofd had, en waarmee hij op 1 mei, nog geen vier maanden voor Diana's dood, via een politieke aardverschuiving aan de macht kwam.

Want voor zover Engeland veranderd is met de dood van Diana, had dat proces zich al ingezet bij de massale keuze voor Blair en zijn New Britain. Een keuze voor een maatschappij met meer compassie, dynamiek, betrokkenheid, noem het broederschap voor mijn part, of wederzijds respect en fatsoen. Meelevender, 'volkser' in elk geval. Vandaar het predicaat 'people' op alles wat de New Labour-regering aanroerde. Met de People's Princess als coryfee.

Een vriendelijker, aangenamere samenleving in elk geval, afgezet tegen het weinig democratische establishment van upper class en adel, samen met de benauwde middenklasse de voorgaande achttien jaren steunpilaren van ononderbroken Conservatief bewind. Tegen het neo-Victoriaanse keurslijf van die 'bunch of dead corpses' zoals acteur-comedian John Cleese de Britten ooit omschreef.

Bij die meer betrokken, warmere samenleving paste het romantisch-rooskleurige beeld van de betrokken, warme, gepassioneerde prinses Diana naadloos. Maar ze was meer. Ze was zo 'gewoon', het aardige meisje van hiernaast. Met een levensloop zoals zoveel jonge Britse vrouwen, met liefde en tragiek: jong getrouwd, kinderen, een slecht huwelijk, kille echtgenoot, scheiding, gemodder met nieuwe liefdesrelaties. Doodnormaal toch? Met beslommeringen van alledag, zoals eetstoornissen, culture physique, leuke kleren, uitgaan. Alleen belandde ze in dat door het volk verguisde èn verafgode glamourland van jetset en miljonairs.

Diana legde een bom onder het kille Victoriaanse bolwerk van de Britse monarchie, belichaamd in koningin Elizabeth, haar man Philip en kroonprins Charles. Het oorverdovend zwijgen van Buckingham Palace na de dood van de 'prinses van het volk' viel slecht. En toen het gemurmureer van het volk omsloeg in openlijke rebellie en afkeer van het koningshuis, greep premier Blair in.

De geoliede pr-machine waarmee New Labour op 1 mei de Conservatieven verpletterd had, werd ingezet om het Huis van Windsor te redden. De Windsors traden naar buiten, het koninklijk vaandel ging halfstok. Koningin Elizabeth ging - letterlijk - door de knieën voor Diana, voor de vrouw die haar zo tegenstond. En met in het achterhoofd het beeld van de twee jong prinsen William en Harry die ontredderd achter de baar van hun moeder aanliepen, met naast hen een aangeslagen en onhandig met zijn emoties omspringende vader Charles, groeide het volk weer naar het koningshuis toe. Ook al omdat premier Blair geen gelegenheid onbenut liet om lof te zwaaien richting Windsors, om de koningin en prins Charles naar voren te schuiven. “You're the best of the British”, zei hij tijdens een diner tot de vorstin, die er bijna van moest blozen. Het Britse volkslied 'God save the Queen' zou omgezet kunnen worden in 'Blair save the Queen'.

Want zie, een jaar na de dood van Diana is de populairteit van prins Charles tot ongekende hoogte gestegen. Meende een jaar geleden nog maar 42 procent dat de prins van Wales en goede troonopvolger van Elizabeth zou zijn, nu is dat percentage gestegen naar 61. En driekwart van de ondervraagden vindt dat Charles het als alleenstaand vader en opvoeder van zijn zoons het uitstekend doet, op een eigentijdse en innemende manier, en dat hij de kinderen goed heeft beschermd tegen de razernij van pers en publiek in de periode na de dood van Diana.

Zelfs de vaste relatie van Charles met zijn minnares Camila Parker Bowles - door menigeen gezien als de kwade genius achter de breuk tussen Charles en Diana - valt bij steeds meer Britten in goede aarde. Charles heeft zijn levensgezellin Camilla al aan zijn zoons voorgesteld, en naar het schijnt is ze bij de jonge prinsen in de smaak gevallen. En de mogelijkheid dat Charles de troon bestijgt met Camilla aan zijn zijde, wat driekwart jaar geleden nog ondenkbaar was, wordt door steeds minder mensen afgewezen. Steeds minder redenen dus voor Elizabeth om krampachtig aan de Britse troon te blijven hangen tot Diana's oudste zoon William de jaren des onderscheids heeft bereikt, de leeftijd die nodig is om de koninklijke scepter over te nemen.

Dat heeft overigens nog steeds de voorkeur van de meeste Britten, prins William als troonopvolger. Hij, de zestienjarige jongeling, lijkt als twee druppels water op Diana, en is alleen daarom al de lieveling van 'het volk'. Tel daarbij op dat hij rustig overkomt, met de gratie van zijn moeder, en het credo forever young, forever beautiful, dat Diana meekreeg bij haar dood, valt hem toe. Prins William, the People's Prince, heeft de fakkel van Diana overgenomen. Met dit verschil: de media, ook de pulpbladen, lopen op eieren in de berichtgeving over de prins en zijn twee jaar jongere broer. Want alsjeblieft, één Candle in the Wind is genoeg.

Handdoek, hondenvoer en darmspoeling

Het Britse satirische tijdschrift Private Eye had een goed idee voor de herdenking van Diana: “Misschien kunnen we regelen dat de profiteurs een minuut stilte in acht nemen”, schreef het blad aan de vooravond van de herdenking van Diana's dood.

Hoewel de gekte inmiddels over zijn hoogtepunt heen is, was het voor de Diana-business afgelopen jaar alle remmen los. Geen produkt zo bizar of het droeg een 'Diana'-label. Er waren de geijkte Diana-postzegels, t-shirts, handdoeken, klokjes, sleutelhangers, poppen en andere bric à brac. Maar haar beeltenis kwam ook op een merk hondenvoer. En voor mensen met darmstoornissen bestaat er een 'Diana dikke-darmspoelingsset'; de prinses zou in haar benauwde jaren een dergelijke methode gehanteerd hebben.

Soms ging het te ver. De Zuid-Koreaanse autofirma Kia liet een tv-commercial maken waarin een auto met als passagiere een sprekend op Diana gelijkende dame achtervolgd werd door een horde fotografen. Na fel Brits protest liet men het idee maar varen.

En graaf Charles Spencer, Diana's broer en medebestuurslid van het Diana, Princess of Wales Memorial Fund - een fonds voor charitatieve doelen - vroeg in een vinnige brief aan de leiding of het nou echt nodig was om Diana's beeltenis en handtekening te 'verkopen' aan de margarinekuipjes van Flora en aan een krasloterij. “Smakeloos en vernederend, en absoluut niet wat Diana zou hebben gewild”, noemde Earl Spencer de gang van zaken, en kondigde aan dat het fonds in 2000 zou worden opgeheven.

Maar ondertussen heeft het Princess of Wales Memorial Fund, plus de hele Diana-commercie eromheen, kapitalen binnengehaald. Volgens de meest 'optimistische' gegevens, verschenen in het dagblad The Guardian, heeft het fonds via particuliere giften, het bedrijfsleven en megamanifestaties ruim 370 miljoen pond geïncasseerd, zo'n 1.25 miljard gulden. De opbrengsten van de Elton John's single 'Candle in the Wind' - veertig miljoen verkochte exemplaren - bedroegen 320 miljoen pond en die van een herdenkings-cd van Annie Lennox en George Michael 311 miljoen. Tel daarbij de 31 miljoen van de London Marathon Runners, en de revenuen van Althorp, het familielandgoed van de Spencers met het Diana-museum - met 2300 bezoekers per dag afgelopen jaar goed voor 31.35 miljoen pond - en men ziet wat een miljardenbusiness 'Diana' is geworden.En er komt nog meer. Het officiële Diana-herdenkingscomité, onder leiding van minister van financiën Gordon Brown, bedacht al een Diana-medaille voor 'dappere Dodo's' onder scholieren, en voor 1 juli volgend jaar staat een Diana-muntstuk van vijf pond op stapel ter herdenking van haar geboortedag. En wat te denken van de speciale verpleegsterteams voor kinderen met levensbedreigende ziekten? Hun naam: Diana's Angels.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden