Dialoog: niet doorzeuren over de verschillen Jezuïeten

In de hemel, omringd door engelen: Franciscus Xaverius en Ignatius van Loyola (rechts). Twee andere jezuïeten houden de kaart van China omhoog, het land dat de heilige Franciscus Xaverius net niet mocht binnengaan.

Menigeen zal het wellicht zijn ontgaan: woensdag was het precies 451 jaar geleden dat de jezuiet Franciscus Xaverius bezweek voor de kust van China. Daar wilde hij het evangelie verbreiden onder de heidenen. De Nederlandse jezuieten sloten zijn jubileumjaar af in Utrecht, met een symposium.

Zo zelfbewust en overtuigd van het eigen christelijk gelijk - kom daar nu nog eens om. De Spaanse jezuïet Franciscus Xaverius, dierbare vriend van congregatiestichter Ignatius van Loyola, wist zeker dat je de heidenen het evangelie niet mocht onthouden. Ongedoopt wachtte hun hel en eeuwige verdoemenis, óók als ze geen vlieg hadden kwaad gedaan.

Xaverius bedacht een techniek waarmee een heiden binnen een jaar de christelijke geloofsleer onder de knie kreeg: dagelijks twintig woorden van buiten leren. Hij wist heel goed dat je met 'wederzijdse menselijke hoogachting' het verst kwam. ,,U moet met de zondaars steeds zo omgaan dat zij vertrouwen krijgen in u.'' Daarna pas bracht hij de blijde boodschap.

Stap één van Xaverius' bekeringstactiek kunnen hedendaagse christenen nog steeds volmondig beamen. Fase twee ligt hun inmiddels wat zwaar op de maag. Al wat er in dit tijdsgewricht nog zo'n beetje op zit is 'christendom in dialoog' - titel van het symposium waarmee de jezuïeten vandaag hun illustere voorganger herdenken.

Dik honderd belangstellenden zijn eropaf gekomen: studenten van de Katholieke Theologische Universiteit (KTU), missiedeskundigen, islamologen, een enkel wit priesterboordje, en een flinke delegatie, opvallend goedgeklede heren met sj achter hun naam (afkorting van Societas Jesu).

Ben Frie sj uit Nijmegen geeft een fraai levensbericht van Franciscus Xaverius. De reislustige jezuïet had de primeur van wat nu dé trend is in reliland. In september 1551 organiseerde hij in Japan 'leergesprekken' met boeddhistische monniken. Die interreligieuze dialoog avant la lettre was geen succes: door taalproblemen, maar vooral door de 'fundamenteel verschillende denkwijze van de gesprekspartners'. Hadden ze maar religieuze ervaringen uitgewisseld, zegt Frie, dan was het wellicht vruchtbaarder geweest.

Christa Anbeek, KTU-docent godsdienstwetenschappen, constateert verheugd dat er vierenhalve eeuw na Xaverius' eerste poging, druk wordt gedialogeerd tussen christendom en boeddhisme. Monniken brengen bijvoorbeeld wekenlang in elkaars kloosters door. 'Existentiële ontmoeting' is het toverwoord. Dat betekent, kort samengevat: kijken naar wat bindt, en niet doorzeuren over de verschillen.

Vurig pleitbezorger van die 'existentiële ontmoeting' blijkt ook Christiaan van Nispen tot Sevenaer sj, docent aan het Koptisch-katholiek Grootseminarie te Cairo. 'Persoonlijke relaties' zijn daarbij van levensbelang. ,,Zelfs waar het gesprek begint als polemiek, zo gauw als wij de geloofsdimensie raken, verandert er iets grondig in het gesprek en in de relatie. Dan staan wij niet meer tegenover elkaar, maar komen wij samen in Gods aanwezigheid.''

Het Vaticaanse document Dominus Jesus uit 2000 - het komt vandaag vaker ter sprake - is Van Nispen tot Sevenaer een doorn in het oog. Daarin staat dat niet-christenen wél een geloofsovertuiging, maar géén geloof kunnen hebben. ,,Zo'n bewering staat rechtstreeks in tegenspraak met wat ik ervaar binnen de ontmoeting met moslims.''

Aardser klinkt het verhaal van KTU-docent wijsbegeerte Theo de Wit. Hij legt de 'boetiek-multiculturalist' op de snijtafel. Die is ervan overtuigd dat cultuurverschillen louter cosmetisch zijn: diep van binnen zijn we allemaal gelijk. Maar de laatste tijd krijgt deze milde multiculturalist de zenuwen van nikaabs, eerwraak en meisjesbesnijdenis. ,,Een boetiek-multiculturalist begint in een bepaald stadium nou nee te zeggen.'' De Wits suggestie: aanvaarden dat er nu eenmaal levensgrote cultuurverschillen bestáán. Coëxistentie tussen die 'blijvend verschillende loyaliteiten' is het hoogst haalbare. Communio? ,,Ik sta daar sceptisch tegenover.''

Nóg sceptischer is Henk Schoot, KTU-docent systematische theologie. ,,Te zeggen dat we uiteindelijk allemaal in dezelfde God geloven reduceert de feitelijke godsdiensten tot een karikatuur van zichzelf.'' Hij constateert dat 'waarheidsaanspraken' eigen zijn aan openbaringsreligies, maar dat hedendaagse christenen daar nauwelijks mee uit de voeten kunnen. Zie de softe manier waarop ze de dialoog voeren. ,,Men heeft de eigen positie al gerelativeerd vóórdat het gesprek begint, en dan vallen er alleen nog oppervlakkigheden uit te wisselen.''

Volgens de theoloog noemt juist het gewraakte Dominus Jesus het beestje fier bij de naam. ,,Interreligieuze dialoog wordt veelal beschouwd als een doel in zichzelf. Voor de kerk moet het zijn als een instrument van de verkondiging van Jezus Christus.''

Maar de slotspreker, de broze theoloog Jacques Dupuis sj uit Parijs, heeft weer geen goed woord voor het Vaticaanse document. Vijf jaar geleden kreeg hij het zelf lelijk aan de stok met de Congregatie voor de Geloofsleer vanwege Towards a Christian Theology of Religious Pluralism, boek over de zegeningen van de interreligieuze dialoog.

Met zachte stem en langs een onnavolgbaar krullende redenering verklaart Dupuis dat christenen en niet-christenen elkaar uiteindelijk vinden in dezelfde God. Alle religies zijn onderdeel van Gods plan, de interreligieuze dialoog een teken van de komst van Zijn Koninkrijk. En dankzij die dialoog zal het christendom grondig 'vernieuwen'.

Wat de heilige Franciscus Xaverius dáár nu weer van moet denken, laat zich helaas alleen maar raden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden