Diagnose van dokter Eijk: religieuze fantoompijn

Vorige week was kardinaal Wim Eijk de slotspreker op een congres voor religieuze instellingen over het beheer van religieus vermogen, georganiseerd door ABN Amro MeesPierson. Dat congres kwam geen dag te laat. 'De wet- en regelgeving verandert in een snel tempo, de eisen op het gebied van 'goed bestuur' worden steeds stringenter en de aandelenbeurzen fluctueren sterk', stond er in het persbericht. En: 'Last but not least blijft de rente hangen op een historisch laag niveau.'

De sprekerslijst was indrukwekkend. Zo sprak mr. dr. E.R. Helder (Universiteit Utrecht) over 'Bestuursverantwoordelijkheid in kerkelijk verband: de theorie in praktijk brengen' en ook Jan-Willem Hofland, directeur duurzaam beleggen van ABN Amro was present. En dan moest - ik citeer het persbericht - 'niemand minder dan kardinaal Wim Eijk' nog komen. De aartsbisschop van Utrecht was de laatste spreker. Iedereen was al met zijn gedachten bij de borrel. De bladen met drank stonden klaar. Geen dankbare taak dus om dan het woord te moeten voeren, maar Eijk liet zich niet uit het veld slaan.

Je kon merken dat de kardinaal ooit als arts geleerd heeft om slechtnieuwsgesprekken te voeren. Eerst de uitslagen van de onderzoeken mededelen, dan de diagnose stellen, vervolgens de ziekte een naam geven en ten slotte - al dan niet in samenspraak met de patiënt - een behandelplan op stellen.

De toestand van deze patiënt (Nederland) was zorgelijk. Eijk: "In relatief korte tijd is een christelijke natie veranderd in een land waar christenen een minderheid vormen, waarbij de meeste leden bovendien op leeftijd zijn. Daarmee is de kennis van en de belangstelling voor die christelijke religie grotendeels verdampt." Nederland lijdt volgens Eijk aan een welvaartsziekte: religieuze fantoompijn.

De patiënt had met alles rekening gehouden, maar niet met religieuze fantoompijn. Hij weet niet eens wat het is. Kardinaal Eijk legt uit: "Bij de klassieke fantoompijn is het hersengebied dat oorspronkelijk correspondeerde met het geamputeerde lichaamsdeel nog actief en wordt nu en dan geactiveerd. De hersenen interpreteren deze activiteit alsof het geamputeerde lichaamsdeel er nog is en pijn doet. Bij religieuze fantoompijn voelen mensen geregeld gelovige activiteit in hun ziel, maar omdat ze zijn losgesneden van hun christelijke wortels voelt dit als onrust of pijn."

Een dramatische mededeling: in Nederland lopen miljoenen geamputeerden rond van wie niemand weet had. Er zijn kabinetten voor minder naar huis gestuurd.

Twee kanttekeningen van mijn kant. Deze diagnose gaat ervan uit dat degenen die lijden aan religieuze fantoompijn op dezelfde manier terugverlangen naar een heel lichaam als iemand die een been moet missen. Maar een heleboel religieuze fantoomlijders zijn los van kerk en geloof perfect gelukkig en gezond en voelen zich nergens van afgesneden.

Verder had het Eijk gesierd om hier, namens de kerk, de hand in eigen boezem te steken. Veel katholieken zijn niet afgehaakt omdat ze ziek zijn, maar om de soms hardvochtige leer, vanwege priesters die hun handen niet thuis konden houden en door stuntelende bisschoppen.

Ten slotte het behandelplan. Eijk gelooft niet dat het heilzaam is als de kerk meegaat met haar tijd. Dat staat zowat gelijk met kwakzalverij. "Het is immers aan de Kerk om een profetisch stemgeluid te laten horen. Door samen te vallen met haar omgeving zou de Kerk zichzelf tegenspreken." Ook vindt Eijk - niet verrassend - dat de kerk zich niet moet vastklampen aan gebouwen. "Zo'n stenen reddingsboei trekt ons juist de diepte in. Ons geloof is niet gekoppeld aan een gebouw, maar aan God."

Hier was het beter geweest als de kardinaal voor al die congresgangers die naar een borrel verlangden en al iets te vaak op hun telefoon hadden gekeken, dit iets had gepreciseerd. In zijn kerkvisie is het geloof niet alleen gekoppeld aan God, maar ook aan de eucharistie. Het geloofsleven in het aartsbisdom wordt de komende jaren gecentreerd rond een aantal kerken die dienen als eucharistische centra. Veel andere kerken worden afgestoten, soms terecht vanwege financiële redenen, maar soms onterecht met weinig oog voor alternatieven.

Gevolg van dit alles is dat plaatselijke geloofsgemeenschappen uit elkaar vallen en er de komende jaren nog duizenden religieuze fantoomlijders bij komen.

Dat wordt overwerken, dokter Eijk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden