Deze regering wordt Merkels zwaarste klus

Beeld Getty Images

Waarom ambieerde Angela Merkel een vierde termijn? Een van de redenen is volgens historicus Frits Boterman dat ze nooit een kroonprins naast zich heeft geduld. Haar voornaamste opdracht nu is misschien wel een opvolger zoeken met meer kleur en visie dan zijzelf.

"Al lange tijd is mijn motto: in de rust ligt de kracht", sprak bondskanselier Angela Merkel vorige week bezwerend. Een Duitse traditie: op verkiezingsavond, direct na de voorlopige uitslag, komen de lijsttrekkers op nationale tv om te praten over hoe het verder moet. Frits Boterman, kenner van de moderne Duitse geschiedenis, keek gebiologeerd naar de vrouw over wie hij net een boek naar de drukker had gestuurd. "Ze trok er die minzame glimlach van haar bij", zegt de historicus. "Geweldig hoe ze dat doet: rust uitstralen. Maar ik dacht ook: red ze het daarmee?"

Merkel staat voor haar vierde ambtstermijn en 'zonder twijfel' haar zwaarste, zegt Boterman. Deze week verschijnt zijn boek 'Het land van Merkel', waarin hij beschrijft hoe Duitsland onder Merkel veranderde. Boterman is emeritus hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam en publiceerde standaardwerken over de Duitse cultuurgeschiedenis na 1800.

Een 'historische breuk' noemt Boterman de verkiezingsuitslag. "Een partij met rechts-radicale ideeën komt het parlement in met bijna honderd man. Dat is schokkend. Het politieke landschap verkeert in een vrij dramatische toestand. De middenkoers die Merkel de afgelopen jaren heeft proberen te varen, waarbij ze allerlei linkse thema's overnam, heeft niet gewerkt. Hij leidde tot verdeeldheid en polarisatie, opende een gat op rechts. De 'grote coalitie' van CDU en SPD wekte voortdurend de indruk: er is een consensus in de Duitse politiek, er zijn geen grote tegenstellingen. Dat beeld is nu weg. Ook de politieke correctheid die over het land hing is doorbroken."

De krachten die naar een 'gesloten samenleving' streven zullen onder Merkel-IV alleen maar aan invloed winnen, denkt Boterman. Hij wanhoopt niet: de instituties zijn sterk, er zijn veel waarborgen. Het is ook niet een exclusief Duits fenomeen, in zekere zin is Duitsland nu 'normaal' aan het worden. In heel Europa hebben nationalisme en regionalisme de wind in de zeilen. "Je hebt in Beieren nu zelfs mensen die voor een onafhankelijk Beieren pleiten. Dat is sinds Bismarck niet meer gehoord."

Spagaat

Midden in haar verdeelde land staat Merkel. Een vrouw met twee zielen: raspragmaticus én van huis uit ethisch bevlogen. In het combineren van die tegengestelde impulsen, schrijft Boterman, ligt haar kracht: ideologisch wendbaar, toch integer. Als 'crisismanager' plukt ze van die eigenschappen de vruchten. Het was tijdens twaalf jaar kanselierschap de rol waarin ze het meest uitblonk, schrijft Boterman. Crises waren er volop, met name in het buitenland, van Griekenland tot Oekraïne.

Toen ze aantrad in 2005 kampte ook Duitsland met een crisis. Het land kroop uit de diepste economische recessie sinds de oorlog. The Economist noemde Duitsland de 'sick man of the eurozone'. Haar voorganger, de SPD-kanselier Gerhard Schröder, voerde daarom hervormingen door. Hij flexibiliseerde de arbeidsmarkt, perkte sociale voorzieningen in en verhoogde de pensioenleeftijd. Er kwamen jaren van loonmatiging.

Merkel zette dat voort en deed er nog een schepje bovenop, schrijft Boterman. Ze zette in op individuele verantwoordelijkheid, flexibele banen en een terugtredende overheid. Het beleid Schröder-Merkel had effect: de Duitse macro-economische cijfers zijn beter dan ooit te voren. Die kwamen wel met een prijs: groeiende ongelijkheid, meer leed aan de onderkant van de samenleving, veel verborgen werkloosheid, schrijnende armoede, ook onder ouderen. Problemen die bijzonder sterk in het oosten spelen.

"Bij de verkiezingen kreeg Merkel daarvan de rekening gepresenteerd. Miljoenen AfD-stemmers, dat zijn niet allemaal nazi's. De meesten zijn verontruste burgers. Er leeft een gevoel van verlies aan identiteit." De eerste kanselier uit voormalige Oost-Duitsland heeft dat oosten van zichzelf vervreemd. In augustus 2015 bezocht Merkel Heidenau, een voorstadje van Dresden, waar een vluchtelingenonderkomen in brand was gestoken. "Ik zag haar daar staan. Ze straalde uit: 'met dat racisme hier wil ik niets te maken hebben'. Ik dacht: ze laat hier een probleem liggen dat haar later gaat opbreken. Je kunt deze mensen negeren of demoniseren, en terecht het racisme afwijzen. Maar de onvrede is daarmee niet weg. De sociaal-economische en ook mentale kloof tussen oost en west is kennelijk nog steeds heel diep."

Beeld REUTERS

Over die mentale kloof gesproken: in west en oost is er een totaal andere 'herinneringscultuur', zegt hij. Met de AfD komt dat nu aan de oppervlakte. "Het naziverleden werd niet besproken in de DDR-tijd, men zag zichzelf als good guys, de communisten die de fascisten overwonnen: wij staan aan de goede kant van de geschiedenis, wij bouwen de socialistische heilstaat. De verwerking van dat naziverleden moet in het oosten eigenlijk nog beginnen. Neem een stad als Dresden, waar de herinnering aan de geallieerde bombardementen gebruikt werd voor een antiwesters discours. Tegelijkertijd zijn ze ook nog bezig het communistische verleden te verwerken. Een democratische scholing, die West-Duitsland wel heeft doorgemaakt, is er hier niet geweest."

Het zijn problemen die onder drie termijnen Merkel zijn toegedekt. Wat ook speelt: oudere mensen in het Oosten zijn gesocialiseerd in de DDR-tijd. "Ze werden opgevoed in een collectieve identiteit, en ook met het idee dat de staat alles wel regelt. Nu leeft men in een 'ellebogensamenleving', zoals ze dat in Duitsland noemen, waar vooral prestatie en concurrentie tellen. Men is nog niet toe aan een volstrekt geïndividualiseerde samenleving. Die overgang vertaalt zich in zoeken naar houvast en identiteit, een 'Heimat'. Men zet zich af tegen nieuwkomers, ook omdat de eigen nieuwe verworvenheden broos zijn. Er is een enorme toename van geweld, haat en agressie tegen vreemdelingen en asielzoekers. Dat geweld zag je al in de jaren negentig maar dat kreeg toen te weinig aandacht in de buitenlandse pers, vond ik. Toen al bleek daaruit hoe ongelooflijk moeilijk de overgang was." Boterman zoomt in zijn boek vaak uit. Thema's die nu heel acuut zijn, blijken al veel langer te spelen. De vraag naar de Duitse identiteit, naar vrijheid en democratie en de 'sociale kwestie': precies deze drie vragen vormen al vanaf 1800 de kern van het 'Duitse probleem', schrijft hij. Het land is ook anno 2017 op een ouderwets Duitse manier met zichzelf aan het worstelen, kortom.

Niet alleen in het oosten, ook in het westen van Duitsland keerden kiezers zich van Merkel af. Ze staat op te grote afstand tot de onderste lagen van de bevolking, analyseert Boterman. "Die verwijten haar, terecht ook wel, dat ze de verzorgingsstaat verder heeft uitgekleed na Schröder. Een paar weken geleden ging ze op televisie in gesprek met burgers. Een oude vrouw vertelde dat ze maar van een paar euro moest rondkomen. En dan zie je Merkel kijken: 'waar heeft u het over'? Ze reageerde koel, antwoordde iets algemeens. Veel Duitsers denken: zij is niet onze kanselier."

Merkel staat nu voor de opgave iets te doen aan de breuklijnen die zichtbaar zijn geworden in haar land. "Ze zegt nu dat ze meer naar de mensen wil gaan. Dat lijkt me verstandig, ze moet van dat afstandelijke imago af. Maar heeft ze er überhaupt tijd voor? Ze zal zoveel ballen tegelijk in de lucht moeten houden. Hoe smeedt ze een coalitie tussen de tegenpolen FDP en De Groenen? Hoe houdt ze die bij elkaar, nog even afgezien van haar lastige zusterpartij, de CSU? De spagaat voor Merkel is wel héél groot. Dan moet je van een lenigheid zijn... Ja, Merkel is flexibel, maar dit zal echt het uiterste van haar gaan vergen. En dan heb ik het alleen nog maar over de binnenlandse kwesties..."

Beeld AP

Erfenis

Je vraagt je af waarom Merkel zichzelf deze vierde termijn aandoet. Ze stelde zich "met een zucht" kandidaat, zegt Boterman. Uit plichtsbesef, denkt hij. En omdat ze haar 'erfenis' veilig wil stellen. "Adenaur wordt herinnerd om zijn 'Westbindung', Brandt om zijn 'Ostpolitik', Kohl om de Duits-Duitse hereniging. En Merkel? Haar erfenis is nog ongewis. De dag die haar kanselierschap definieert is 4 september 2015, toen ze de grenzen opende voor tienduizenden Syriërs. Duitsland werd een immigratieland, totaal onvoorbereid. Merkel ziet het als haar taak om dat tot een goed einde te brengen, haar land stabiel achter te laten." Gaat haar dat lukken? Boterman is pessimistisch. "De geest is uit de fles, het is een illusie te denken dat zij die er binnen vier jaar weer in krijgt. Ze gaat de problemen niet meer oplossen, ben ik bang, voor velen is ze er zelf te veel een onderdeel van. Er is ook Merkelmoeheid in het land. Het gevaar is dat ze het contact met de realiteit verliest, net als haar mentor Kohl aan het einde van diens kanselierschap. Twaalf jaar is lang. En zestien is héél lang. Haar voornaamste opdracht nu is misschien wel een opvolger zoeken met meer kleur en visie dan zijzelf.

Er moet een nieuwe generatie komen. Ze heeft alle lastige CDU-mannetjes om haar heen weg weten te slaan, politieke overleefster als ze is, maar daardoor staat er ook niemand klaar om het van haar over te nemen. Alleen al daarom moest ze door."

Beeld Getty Images

Plichtgetrouwheid typeert haar - onder haar werd Duitsland (trouwens ook Europa) protestantser, Pruisischer, schrijft Boterman. Wat haar ook typeert, is de neiging problemen te 'depolitiseren', wat haar tegenstrever Martin Schulz haar ook verweet tijdens de campagne. "Ik vond dat hij echt een punt had, vreemd dat het niet aankwam. Merkel lost de dingen graag op buiten de politiek om, zoals in de Griekse crisis, waar ze op het IMF en de Europese Centrale Bank inzette, niet op de Europese Commissie." Het liefst laat ze problemen zichzelf oplossen. Merkel handelt langzaam, als in slow motion, reageert meer dan dat ze regeert, schrijft Boterman. Daarbij is ze erg gevoelig voor de stemming in het land. Beslissingen neemt ze vaak na lang dralen - de Duitsers muntten er het werkwoord 'Merkeln' voor.

Uitgerekend zij, de beheerste control freak, heeft een paar keer opeens iets onberekenbaars gedaan waarvan ze de gevolgen absoluut niet kon overzien. Die momenten tekenen haar erfenis ironisch genoeg het meest.

Beeld REUTERS

Het behoort tot de paradox-Merkel. Zoals de 'Atomausstieg', toen ze na de kernramp in Fukushima alsnog besloot atoomenergie uit te faseren, nadat ze eerder Schröders besluit om dat te doen had teruggedraaid. Of de opening van de grenzen voor asielzoekers, het kernmoment van haar kanselierschap. Veel kwam hier samen: het getreuzel, haar beide kanten. "Ze stond klem", zegt Boterman. Ze had de vluchtelingencrisis te lang onderschat, nu was het te laat. Ze kón die mensen niet wegsturen. Haar ethische overtuigingen, ingeprent in haar jeugd, speelden daarin mee. "Ze liet haar hart spreken. Ze moet gedacht hebben: nu ga ik mijzelf als kanselier manifesteren."

Meteen kwam daarna de pragmatische Merkel naar boven. "Ze bleef bij haar keuze, nam er verantwoordelijkheid voor. Maar ze ging ook meteen aan de slag om de vluchtelingenstroom in te dammen. Een absoluut dieptepunt van haar kanselierschap was toen ze in oktober 2015 naar Erdogan moest om de Turkijedeal te sluiten. Hij vernederde haar, dat moet voor haar echt een gruwel zijn geweest. Maar ze deed het. Uit pure realpolitiek, niet uit humane overwegingen."

Eigenlijk is Merkel tijdens twaalf jaar kanselierschap niet veel veranderd, zegt Boterman. "Haar protestantse opvoeding, haar tijd als Kohl's pupil en dertig jaren in de DDR hebben haar gevormd. Ze is iemand die voortdurend snel leert en zich weet aan te passen, een DDR-kenmerk. Net als dat langdurige zwijgen van haar. Die hang naar stabiliteit. Haar compromisbereidheid. En nooit, nooit het achterste van je tong laten zien."

Ze blijft Boterman ontglippen. "Wat haar nou precies motiveert, wat haar grote ideaal is? Niet voor niets wordt ze met Mona Lisa vergeleken. Ik heb steeds het gevoel als ik naar haar kijk: er gaat heel veel in dat hoofd om, maar ik heb geen idee wat het is."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden