Deze oersterke kolos kwam ooit als een klein zaadje op een VOC-schip naar Nederland

De ginkgo in de Oude Hortus in Utrecht staat er vermoedelijk sinds 1745 en is als zaadje meegekomen met een VOC-schip uit Azië. Dit is de vrouwelijke tak van de boom die er rond 1930 op is geënt. Beeld Werry Crone

In Utrecht staat een bijzondere, eeuwenoude boom: een gingko die vermoedelijk als zaadje meekwam met een VOC-schip uit Azië. De boomsoort inspireerde Goethe. 

Henk Nokkert neemt afstand, als een museumbezoeker bij een groot schilderij. “Zo. Vanaf hier heb je mooi zicht”, zegt hij vanuit de medicinale kruidentuin van de Oude Hortus. Nokkert (58) mag zich – en dat doet hij graag – ‘tuinbaas’ noemen in deze ommuurde Botanische tuin in het centrum van Utrecht, niet ver van de Dom.

Vanaf de kruidentuin overziet hij de ginkgo, in volle glorie. Het is zijn lievelingsboom hier. Zelfs de indrukwekkende zakdoekjesboom even verderop komt niet in de buurt. Bij zijn sollicitatie in 2002 viel de plantenexpert direct voor deze oude reus. De vormen fascineren hem. Die knoestige stam. Dat vlindervormige, tweelobbige blad.

Nokkert knijpt één oog dicht. Hij zoekt naar een gaatje in de boomstam. Het is een donker plekje, niet makkelijk te zien. Daar heeft een bonte specht zitten hakken. Nokkert is er niet zo blij mee. Maar hij laat de specht zijn gang gaan. “Voor de boom is het niet erg fijn. Maar je moet de natuur niet in de weg zitten.”

Ook nu klinkt vogelgekwetter. De boom is populair bij vogels. Vooral houtduiven en eksters zitten er graag in. Sommige kinderen ook trouwens. Onlangs trof de Hortus-baas twee meisjes aan tijdens een klauterpartij. Nokkert riep ze tot de orde. Want de ginkgo moet je met eerbied behandelen, zegt hij. 

De boom, 24 meter hoog, staat er vermoedelijk sinds 1745. Volgens de kenners is het één van de oudste ginkgo’s van Europa. Hij kwam vanuit Azië naar Nederland in VOC-tijd. Als zaadje welteverstaan. Ook andere botanische Tuinen waaronder die in Leiden, hebben aan de handelsreizen een ginkgo overgehouden. In Azië staan exemplaren van wel duizend jaar oud. Daar staat de ginkgo, ook wel bekend als Japanse zilverabrikoos, als heilige boom bij tempels.

Vrijwilligers lunchen met de ginkgo op de achtergrond. Beeld Werry Crone

Gouden bocht

Als de goudgele bladeren vallen, levert dat een prachtig plaatje op in de hoek van de Hortus waar de boom staat. “Wij noemen dat de gouden bocht”, zegt Nokkert. “Te mooi om op te ruimen.” Het blad is sterk, leerachtig. Nokkert gebruikt een blad als boekenlegger. In de alternatieve geneeskunde wordt het ginkgoblad een heilzame werking toegedicht. Het zou vergeetachtigheid tegengaan. Bij het ‘ginkgo-café’ in de Hortus serveren ze ginkgothee – maar niet uit eigen tuin.

De boom is mannelijk. Dus hij heeft van nature geen zaden om zich voort te planten. Maar één tak vormt daarop een uitzondering. Midden in de boom zit een tak die volhangt met vruchten. Dat is de vrouwelijke tak. Die is op acht meter hoogte op de boom geënt rond 1930.

Als de zaadballen vallen geeft dat een smerige stank. “Een ranzige boterlucht.” Geen vogel die van de vruchten smikkelt. Vliegen, die duiken er wel bovenop. “Vrijwilligers rapen de grofweg tweehonderd vruchten elk jaar van de grond, met handschoenen aan natuurlijk.” Nokkert probeert de zaden op te laten groeien. Eerst vijlt hij ze. Soms gaan ze in de vriezer. Ze ontspruiten vrijwel nooit. “Maar ik heb nu een paar zaailingen”, zegt hij trots.

De mannelijke tak met katjes. Beeld Werry Crone

Na de blik van veraf gaat Nokkert pal voor de boom staan. Hij voelt aan de stam, de knokkelige bast. Hij wijst op een druiperig stuk hout. Oude ginkgo’s vormen druppelvormige schorsdelen, zoals stalactieten in een grot. De schoonheid van de ginkgo’s inspireerde romantische dichters, zoals Goethe.

De boom staat er prima bij, gezond. Sinds 1990 zitten er wel stalen stormkabels in de top, die de kruin bij harde wind bijeen houdt. De boom staat stevig, maar wel een tikje scheef. De firma Copijn, een bekend familiebedrijf met boomchirurgen, onderhoudt de Ginkgo. Copijn spuit speciale voeding in de grond. 

‘Correctiesnoeien gebeurt om het jaar, vanaf een hoogwerker. Nokkert: “Je moet er niet voor de ‘fun‘ aan gaan snoeien. Er vanaf blijven, dát is de kunst.” Gevoelig voor ziekten is de Ginkgo niet. Hij blijkt oersterk. Schimmeldraden vanuit de stam, dat is het enige dat in de gaten gehouden moet worden.

Er was maar één moment dat de ginkgo hier serieus gevaar liep, in de jaren tachtig. De tuin zou gaan sluiten, vanwege de komst van de Botanische Tuinen op de Utrechtse Uithof. “Het was vrije inloop hier, het werd een puinhoop. De auto’s stonden pal onder de ginkgo geparkeerd.” Protest van omwonenden zorgde ervoor dat de Oude Hortus er nu nog steeds is, als tuin bij het Universiteitsmuseum.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden