Boekrecensie

Deze Medea is voor de verandering eens geen eigentijdse versie

Vann's versie van Medea speelt zich 3250 jaar geleden af, ten tijde van de Egyptische farao's. Beeld Thinkstock

David Vanns fascinerende reconstructie van 'Medea' plaatst het verhaal nog verder in het verleden.

De roman 'Klare lucht zwart' van de Amerikaanse auteur David Vann (1966) is een opmerkelijke onderneming. Hij neemt zich voor het tragische verhaal van Medea te hervertellen maar nu eens niet door het naar onze tijd te halen maar andersom, door het nog verder in het verleden te plaatsen. De versie die wij van 'Medea' kennen, grotendeels gebaseerd op het treurspel van Euripides, werd achthonderd jaar na de vermeende gebeurtenissen opgetekend, Vann wil er nu een realistischer en authentieker versie van geven, 'Medea' 3250 jaar geleden, ten tijde van de Egyptische farao's. In zijn voorwoord schrijft hij dat hij met een reconstructie van een Egyptisch zeilschip, waarschijnlijk van hetzelfde soort als Jasons 'Argo', over de Rode Zee heeft gevaren, en dat deze ervaring hem mede tot dit boek inspireerde.

Maar kan dat wel echt: het verleden reconstrueren? De lezer wil per slot van rekening toch iets herkennen, houvast hebben, hoezeer Vann ook zijn best doet archaïsch en als het ware 'hiëratisch', priesterlijk, te schrijven, zoals in de beginregels: "Haar vader een gouden gelaat in duister. In fakkellicht beschenen boven het water en weer vervaagd. Gelaat van de zon, afstammeling van de zon. Verraad en woede. Vier pluimen langs zijn masker, uiteenspattend licht, als manen." Zo is heel 'Klare lucht zwart' getoonzet: suggestief, bezwerend. Zeker effectvol maar of je er die oude cultuur recht mee doet is voor mij nog maar de vraag.

Oerverhaal

Aan het verhaal van Medea zelf heeft Vann nauwelijks iets vertimmerd. Samen met haar geliefde Jason en zijn Argonauten ontvlucht ze haar vader, doodt haar broertje, komt aan in Iolkos waar oom Pelias heel Jasons familie heeft uitgemoord, weet Pelias' dochters te verleiden hun vader in een zogenaamde verjongingskuur te doden en belandt uiteindelijk in Korinthe waar Jason verliefd wordt op een ander en Medea uit wraak zijn (en haar) zoontjes doodt. Het canonieke verhaal. Alleen Medea's vlucht tot besluit, door de lucht in een wagen bespannen met een gevleugelde draak, wordt ons als te onrealistisch bespaard.

David Vann wil ons het oerverhaal vertellen, niet zozeer smeuïg alswel empathisch, en dat betekent dat vooral de ellenlange zeiltocht met de Argo, eigenlijk het saaiste stuk van de hele geschiedenis, breed uitgemeten wordt. Toch is hij hier op zijn best, in het weergeven van het organische, fysieke karakter van die tijd waardoor hij een soort primitieve intensiteit weet op te roepen: "Dan een tijd waarin niets in zicht is, waarin geen vuren bestaan en geen kust en zelfs de sterren zijn verdwenen achter wolken. Zonder geloof het absolute zwart binnenroeiend, wachtend tot rotsen de romp openscheuren." Het verhaal krijgt er, ondanks Vanns bedoeling om historiserend te schrijven, juist iets merkwaardigs tijdloos van.

Vann is er gelukkig in geslaagd Medea te vrijwaren van opzichtig emancipatorische trekjes. Hier geen feministe avant la lettre, beukend tegen een mannenmaatschappij, maar een ongrijpbare toverkol wier leven, ondanks haar occulte krachten, eigenlijk mislukt. De wanhoop van de verliefde vrouw is van alle tijden, maar de uitvoering die Medea aan haar plannen geeft, is in onze ogen verbijsterend, meedogenloos en gruwelijk.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Beeld RV

Dat is de kracht van deze roman, dat die je het onbegrijpelijke weet voor te schotelen, als een soort natuurkracht. Helemaal zonder verwijzingen naar onze eigen tijd gaat dat trouwens ook weer niet. Medea wordt door haar omgeving gezien als een barbaarse vrouw, toevallig verzeild geraakt in een wereld die zij niet aanvaardt en die haar niet aanvaardt: 'Nieuwe wereld, een opening in de oude' staat er ergens. Je zou er met enige moeite het conflict tussen oude en nieuwe wereld in kunnen lezen. Maar ik geloof niet dat het Vann erom te doen is ons met zijn herdichting van 'Medea' een spiegel voor te houden over conservatisme en vooruitgang, al kun je dat er wel in lezen.

Veeleer is dit literaire archeologie, een experimentele reconstructie van de oertijd met mensen die wij niet begrijpen en daden die alle proporties te buiten gaan. Niet meer de mythische heldin met de prototypische emoties maar een woeste, afschrikwekkende vrouw, van vlees en bloed en dat laatste, met al die lichaamshompen en bloedbaden om haar heen, maar al te zeer in de letterlijke betekenis.

Meer medea

'Klare lucht zwart' van David Vann is niet de eerste hervertelling van de tragedie van Euripides over Medea die na Jasons verraad uit wraak hun zoons vermoordt. Meest recent is een bewerking van de Britse schrijfster Rachel Cusk die het stuk naar het Londen van de 21ste eeuw verplaatste, en het interpreteerde als een tragedie over scheiding, onherroepelijk splijtend voor de kinderen. Van verder terug stamt de roman van de Duitse Christa Wolf. In Wolfs versie is Medea een in en in goede vrouw, slachtoffer van de omstandigheden wanneer zij als vreemdelinge in Korinthe tot zondebok wordt gemaakt. Theo van Gogh maakte kort voor zijn dood een tv-versie van 'Medea' waarbij hij het drama verplaatste naar het Nederlandse politieke toneel. Het gedenkwaardigst is de bijna dialoogloze verfilming van Pier Paolo Pasolini uit 1970 met een hoofdrol voor Maria Callas, die ook zonder zang zo overtuigend gestalte geeft aan de geheimzinnige krachten die Medea beheersen, dat je haar het onvergeeflijke bijna zou vergeven.

David Vann
Klare lucht zwart
Vert. Thijs & Arjaan van Nimwegen. 
De Bezige Bij; 256 blz. € 19,99

Maria Callas als Medea in Covent Garden in Londen, 1959. Beeld Hollandse Hoogte
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden