Deze man zat 46 jaar alleen opgesloten in een Japanse dodencel

Zus en broer Hideko en Iawo Hakamata. Hij werd in 1968 ter dood veroordeeld, maar werd in 2014 vrijgelaten. Beeld Haruna Akashi

Wie in Japan een doodvonnis krijgt, brengt vele jaren in eenzame opsluiting door zonder te weten wanneer de executie volgt. Twee vrouwen vertellen hoe zij omgingen met de veroordeling van hun broers.

Iwao Hakamata zit tevreden in zijn luie stoel en verwelkomt het bezoek. Dat is al heel wat, zegt zijn zuster Hideko. Want Hakamata (82) heeft ook slechte dagen, dan is hij humeurig en wil hij niemand zien. Niet zo vreemd voor iemand die 46 jaar alleen in een dodencel heeft gezeten. Met dat verbijsterende wereldrecord haalde hij zelfs het Guinness Book of Records.

Eigen fantasiewereld

Wat doet het met iemand om zo lang alleen te zijn en al die tijd te wachten op de dood door ophanging? Iwao kan de vraag zelf niet beantwoorden. “Hij leeft in zijn eigen fantasiewereld”, zegt zijn zus. “Daarin is hij de baas: de opperpriester, de keizer en de rechter.”

“Er zijn te veel mensen op de wereld”, zegt haar broer. “Alleen de goeden kunnen in leven blijven. Vijftigduizend mensen kunnen op de berg blijven, dan is Benten blij.” Benten is een godin in het Japanse boeddhisme. Wat anderen zeggen dringt niet echt tot hem door, ook vanwege zijn doofheid.

“Ik laat hem maar praten”, zegt Hideko, een goedlachse vrouw van 85. Ze maakt zich niet druk. “Hij zegt vaak: ik wil hierheen, of daarheen, naar Rome bijvoorbeeld. Dan zeg ik: Goed. En dan maken we een wandeling.” Iwao is fysiek gezond, beiden zien er goed uit voor tachtigers. “Wij zijn heel sterk”, lacht Hideko.

Broer en zus wonen in een voor Japanse begrippen ruim appartement, op de bovenste verdieping van een huis dat Hideko zelf heeft laten bouwen. Zij was een succesvolle accountant en met het geld dat ze opzijlegde, kocht ze een stuk grond in de stad Hamamatsu.

Bekende bokser

Hakamata was ooit een bekende bokser, dat weet hij nog wel. “Je moet winnen”, zegt hij als ernaar wordt gevraagd. Hij weet ook nog dat hij in de gevangenis zat, maar daar praat hij niet over, zegt zijn zus. “Voor hem is het nooit gebeurd.” En het buitenlandse bezoek dan? “Jullie komen hier omdat hij bokser was.”

In 1968 werd hij ter dood veroordeeld voor de dood van zijn baas, diens vrouw en hun twee kinderen. Hun huis brandde af, ze waren doodgestoken en er was een flink geldbedrag gestolen. Hakamata, die hielp met blussen, werd later door de politie als verdachte ondervraagd.

De executieruimte van de gevangenis van Tokio, waar terdoodveroordeelden worden opgehangen. Beeld AFP

Na 23 dagen ondervraging, in sessies die soms zestien uur duurden, bekende hij. Een van de drie rechters zei veel later dat hij Hakamata destijds al onschuldig achtte. Hoe verklaart zijn zus dat hij in de gevangenis terechtkwam? “Dat was zijn noodlot”, zegt ze. Net zoals het haar lot is om hem nu te verzorgen.

Ze ging iedere maand op bezoek in Tokio. Dat is niet vanzelfsprekend in Japan, veel familieleden keren terdoodveroordeelden de rug toe. “In het begin was hij vol energie, hij zei dat er fouten waren in de bewijsvoering en dat hij weer vrij zou komen. Ik kwam er altijd opgebeurd vandaan.”

Dodencel

Maar in 1980 bevestigde het hooggerechtshof het vonnis en ging Hakamata naar de dodencel. Alleen, zonder boeken of andere afleiding. “Toen zag ik een dramatische verandering in zijn karakter, binnen zes maanden. De man in de cel naast hem werd geëxecuteerd, hij was aangeslagen. Het ging niet goed met hem.”

Maar op 27 maart 2014 liep de terdoodveroordeelde weer naar buiten. Uit nieuw DNA-onderzoek was gebleken dat gevonden bloedsporen niet van hem waren en de rechter oordeelde dat het proces moest worden overgedaan. Gezien Hakamata’s toestand vond hij het onverantwoord hem nog langer op te sluiten.

Haar broer was slecht verzorgd in de gevangenis, vertelt Hideko. “Die worden toch geëxecuteerd, denken ze.” Nadat hij wat was hersteld, konden ze op reis door Japan. Langzaamaan ontdooide Hakamata. “Het duurde drie jaar voor hij weer glimlachte.”

Dit jaar verwierp het hooggerechtshof de uitspraak van de rechter weer. Gevolg: Hakamata kan opnieuw opgepakt worden, als de aanklager gelijk krijgt. “Hij is fysiek vrij, maar niet onschuldig”, vat zijn zus de juridisch verwarrende situatie samen. “Volgens de wet is er nog altijd een kans dat hij geëxecuteerd wordt.”

Heeft ze hoop dat het niet zo ver zal komen? “Hoop is het woord niet. Hij is nu hier en dat is goed.” Ze legt haar levenshouding uit: “Ik maak me geen zorgen over de toekomst, want die is er nog niet. En ook niet over het verleden, want dat is al gebeurd.” Dan moet ze zelf lachen om haar wijze woorden.

Yoko Masunaga bezoekt regelmatig haar adoptiebroer in de dodencel. Beeld Haruna Akashi

Adoptiebroer in de dodencel

Yoko Masunaga (71) is de dochter van een idealistische vrouw, die uit protest tegen de doodstraf in 1983 een veroordeelde adopteerde. Deze man werd dus Yoko’s broer en zo kon ze hem in de gevangenis opzoeken. In die tijd kon alleen familie op bezoek bij ter dood veroordeelden.

“Mijn moeder was tegen de doodstraf”, verklaart Masunaga de opmerkelijke stap. Om haar moeders humanisme te duiden, verwijst ze naar de Tweede Wereldoorlog . “Mijn moeder was vroedvrouw. Ze zag jongens, die ze soms zelf op de wereld had helpen zetten, het leger in gaan. Daar leed ze onder. Na de oorlog had ze één principe: Gij zult niet doden.”

Dus verzamelde moeder Masunaga handtekeningen tegen de doodstraf. De misdaden van de veroordeelden maakten haar niet uit, ook al hadden ze zelf gedood. “Ik denk dat ze een trauma had overgehouden aan de oorlog, gecombineerd met een schuldgevoel omdat haar generatie die niet had kunnen voorkomen.”

Ook Toshiaki Masunaga, zoals hij nu heet, had levens op zijn geweten. Acht mensen kwamen om door een aanslag op een fabriek van Mitsubishi in 1975. Hij werd veroordeeld voor het plaatsen van de bom, namens een extreem-linkse actiegroep die zich verzette tegen de Vietnamoorlog. Mitsubishi maakte raketten die de Amerikanen gebruikten. Volgens de actiegroep is vooraf gewaarschuwd dat er een bom was geplaatst.

Brieven schrijven

Yoko Masunaga, destijds een jonge arts, raakte geïnteresseerd in de zaak. Ze was op het spoor van humanisme en mensenrechten gezet door haar moeder, maar ook door Amnesty International en een christelijke activist. Ze ging Toshiaki brieven schrijven. Die heeft ze voor het gesprek meegenomen in een rugzak met daarop de bekende badge met in het Japans ‘Kernenergie nee bedankt’.

Bij de rechtszaken tegen Toshiaki was ze aanwezig en ze bezocht hem in de gevangenis. Zo lang hij nog niet definitief ter dood veroordeeld was, tot 1987, kon dat. “Tijdens die rechtszaken zag ik dat zijn eigen familie er niet bij was.” In Japan is een doodvonnis zo’n schande dat de familie de veroordeelde vaak de rug toekeert.

Een heel gewone man

Wat vond ze destijds van de man die later haar broer werd? “Een heel gewone man, ik kon een goed gesprek met hem voeren”, zegt ze. Was ze blij toen haar moeder vertelde over de adoptie? “O nee”, vertelt Masunaga lachend. “Ik wilde dokter worden en geld verdienen, ik was bang dat dit een probleem zou worden.”

Masunaga heeft niet veel negatieve reacties gekregen op haar activisme, zegt ze. Nu wekt ze ook niet de indruk dat ze zich daar iets van zou aantrekken. “In het begin van mijn carrière heb ik vaak gelogen, omdat ik anders problemen zou hebben gekregen. Maar over het algemeen werd ik zeer gerespecteerd als arts.”

Na de definitieve terdoodveroordeling kon ze haar broer toch niet bezoeken, al waren ze officieel familie. “Ik heb 47 keer een verzoek ingediend, 47 keer is dat afgewezen.” Pas na een wetswijziging in 2006 werd ze weer toegelaten. Toshiaki had al die tijd alleen in een cel gezeten, zonder brieven, boeken of bezoek.

Geen haar meer

Hoe was hij er toen aan toe? “Hij had geen haar meer”, zegt Masunaga lachend. Maar er was meer veranderd. “Hij had moeite met spreken, hij was al die tijd geïsoleerd geweest natuurlijk. Ze mogen daar niet met elkaar praten en zelfs geen oogcontact maken. Ja, het was vreemd.”

Dat hij niet gek is geworden in die tijd, verklaart ze uit het feit dat hij wist dat er mensen waren die om hem gaven. “Hij mocht geen brieven ontvangen, maar wel tijdschriften. Dus maakten we een nieuwsbrief over zijn zaak, die ik rondstuurde naar vrienden – en naar hem.”

Na een hersenbloeding in 2010 is Toshiaki gedeeltelijk verlamd en kan hij nauwelijks meer praten. Masunaga blijft hem bezoeken. “Ik was maandag nog bij hem.” Ze leest hem dan voor uit een krant. “Maar ik weet niet of hij er veel van begrijpt.” Hoe houdt ze dat vol? “Ik doe gewoon wat ik moet doen. In Japan moet je actie ondernemen om iets te veranderen.”

Eiland zonder criminaliteit

Japan is een van de weinige rijke, democratische landen waar de doodstraf nog wordt toegepast. Veroordeelden zitten lang in eenzame opsluiting voor het doodvonnis wordt voltrokken, vele jaren tot soms wel decennia. 

“Veel te lang”, zegt Yuichi Kaido, advocaat en voorzitter van het Centre for Prisoners’ Rights in Tokio, een organisatie die zich sinds 1995 verzet tegen de doodstraf. Maar Kaido’s bezwaren zijn principieel. “Met de doodstraf neem je iemands leven en dat is verkeerd. Nee, ik weet het, niet veel Japanners denken zo.” Volgens hem zijn er wel politici die privé tegen de doodstraf zijn, maar dat zeggen ze niet. “Je wint er geen verkiezingen mee.”

Wraak

Advocate Ayuko Takatoh, ook actief voor het CPR, wijst op twee redenen voor het opleggen van straf: wraak voor het gedane onrecht en het corrigeren van de misdadigers, om ze terug te brengen in de maatschappij. “Iedereen moet een kans krijgen. Bij de doodstraf gaat het alleen om wraak.”

Takatoh, die ooit in Bergschenhoek woonde, vergelijkt: “In Nederland bestaat de doodstraf niet. Prostitutie, euthanasie en cannabis zijn legaal, of worden gedoogd. Japan is een eiland, de mensen geloven dat we hier vrij kunnen blijven van criminaliteit. Juist daardoor worden de criminelen die er zijn als monsters gezien.”

Eind 2017 wachtten 122 mensen in Japan op hun executie. Dat jaar werden vier mensen opgehangen. Dit jaar al dertien, allen aanhangers van de sekte Aum Shinrikyo die in 1995 een aanslag met gifgas pleegde op de metro van Tokio. Bij die aanslag vielen dertien doden en duizenden gewonden.

Ophanging

De praktijk van de doodstraf is hard. Veroordeelden horen pas de dag zelf dat ze geëxecuteerd worden: een klop op de deur vóór 10 uur ’s ochtends. De familie krijgt achteraf bericht. De executie, door middel van ophanging, gebeurt door cipiers die de gevangenen bewaken. De cipiers krijgen geen psychische begeleiding, ze worden geacht alles zelf te verwerken.

Kaido: “Veroordeelden wachten hun executie af in eenzame opsluiting. En het is heel moeilijk om ze te bezoeken.” Takatoh: “Justitie zegt dat ze de veroordeelden wil beschermen tegen invloeden van buitenaf, voor hun eigen mentale stabiliteit.” Maar veel veroordeelden glijden psychisch juist af door de langdurige afzondering.

Lees ook:

Japan rekent op robots voor jong en oud

Een tekort aan arbeidskrachten dwingt Japan tot de inzet van robots, vooral in de zorg en de kinderopvang. Maar het is de vraag of ze wel worden geaccepteerd.

Rechtse regering Japan: zonder migranten redden we het niet

De vergrijzing slaat hard toe in Japan. Wie gaat er straks de vakken vullen of de ouderen verzorgen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden