'Deze kinderen zijn naamloos, dat mag niet'

Jan Kerkhof Jonkman neemt zondag met een speciaal gebaar afscheid van zijn parochie.

Tot midden jaren zestig kregen gestorven ongedoopte kinderen een plaatsje achter de heg. Zij mochten van de katholieke kerk niet in gewijde aarde op het kerkhof begraven worden. Voor veel ouders is dit nog steeds een niet te verteren verdriet waar zij moeilijk over kunnen praten. Diaken Jan Kerkhof Jonkman doorbreekt dit taboe. Zondag neemt hij met een speciaal gebaar afscheid van zijn parochie in Reutum: de inzegening van een monument voor ongedoopte kinderen.

,,Het is wel raar om afscheid te nemen en tegelijkertijd zoveel los te maken bij mensen. Ik heb al meerdere telefoontjes gehad van ouders die dit voelen als een erkenning van hun verdriet.''

Tien jaar lang heeft diaken Jan Kerkhof Jonkman (49) in Tubbergen en omgeving gewerkt. Voor de parochiën van Reutum en Haarle was hij eerst verantwoordelijke pastor. Nu wordt hij verpleeghuispastor in Delden en blijft hij verbonden aan de diakenopleiding in Utrecht. Het monument is een afscheidscadeau van zijn parochianen. ,,Ze hadden me niet op een mooiere manier kunnen eren. Het is een geschenk dat voor heel veel mensen betekenis heeft.''

Zelf kan Kerkhof Jonkman zich nog als de dag van gisteren herinneren hoe hij als twaalfjarig jongetje getuige was van de begrafenis van zijn doodgeboren jongste zusje. ,,Mijn moeder lag nog in de bedstee en kon niet mee. Tegen de avond ging vader naar het kerkhof. Daar moest hij zelf een plekje uitzoeken en het graf graven. De koster zei nog: 'de pastoor komt daar niet om'. Mijn ouders hadden acht kinderen van wie er drie overleden zijn. Twee van hen waren ongedoopt en konden geen plekje in de gewijde aarde krijgen. Ik heb mijn moeder vaak zien huilen.''

,,Toen mijn ouders gestorven waren, wilden we de overleden kinderen bij hen in het graf leggen. Nadat we twee begraven kinderen hadden gevonden, zei de begrafenisondernemer: 'Dit zijn ze'. Maar ik wist: er is er nog eentje. Na al die jaren kon ik nog precies de plaats aanwijzen waar mijn zusje lag.''

Tot het tweede Vaticaanse Concilie midden jaren zestig, is in de katholieke kerk sterke nadruk gelegd op de erfzonde. Die moest met de doop afgewassen worden, anders kwam men niet in de hemel. De kerk vond het daarom belangrijk om snel te dopen. Een baby mocht zodoende ook door een gewone gelovige en zelfs ongelovige gedoopt worden. Vaak ging het om voldragen kinderen. Deze kregen letterlijk een plaatsje onder of achter de heg. Daar kwamen ze naast overledenen te liggen die zelfmoord hadden gepleegd en daarom een zelfde begrafenis kregen.

Kerkhof Jonkman: ,,Vaders die zelf hun zoontje of dochtertje moesten begraven, kregen te horen: je moet je maar redden. Veel moeders weten daardoor niet eens waar hun kindje begraven ligt. Hoewel die mensen nu oud zijn, is dat verdriet nog steeds levend. Ze hebben daar nooit over kunnen praten. Het zijn wonden die nooit meer helen. Dat speelt in heel veel gezinnen. Ik denk dat alleen hier in Twente al honderden ouders rondlopen met dit verdriet. Gisteren werd ik nog gebeld door een man. Hij zei: 'Ik zit alleen thuis aan de keukentafel en durf u nu wel op te bellen. Ik kan niet meer zwijgen. Ik had zo'n behoefte om er over te praten, maar mijn vrouw kan dat niet'.''

,,Ik wil de kerk niet veroordelen. De clerus deed zijn best, maar sloeg de plank wel volledig mis. Uit goeiigheid zei de pastoor dan tegen een moeder die net haar kindje verloren had: 'Bid maar voor een ander kindje'. Dat was ook onmacht. De geestelijken snapten niet dat ze zo voorbijgingen aan dat verdriet om dat 'ene kindje'. Waarschijnlijk konden ze dat niet invoelen, omdat ze zelf geen kinderen hadden. Ikzelf ben wel vader. Eén zoon is gehandicapt en onze derde is na twee dagen aan een hersenbloeding overleden. Dan voel je hoe kwetsbaar het leven is en denk je: kon ik hun plaats maar innemen.''

,,Na het tweede Vaticaanse Concilie heeft de kerk een grote kentering doorgemaakt en is heel anders tegen pastorale zorg gaan aankijken. Sindsdien worden ongedoopte kinderen en mensen die zichzelf van het leven hebben beroofd wel in gewijde aarde begraven. De kerk heeft ooit gezegd dat deze praktijk nooit had mogen plaatshebben. Maar ze heeft nooit omgezien naar wat al die eeuwen daarvoor gebeurd is. Er is door de kerk nooit iets rechtgezet.''

Toen vorig jaar in de Reutumse parochie besproken werd, wat de parochie met het thema Mea Culpa van het Jubeljaar 2000 moest gaan doen, opperde een van de parochianen de kwestie van de ongedoopte kinderen.

,,Dat heeft me toen aan het denken gezet. Op Allerzielen besloot ik om op de plaats waar die kinderen begraven liggen, de aarde te wijden. Terwijl ik dat deed, kwamen van de begraafplaats allemaal moeders een kaarsje op die plek neerzetten. 'Nu weet ik waar mijn kindje ligt en kan ik bloemen neerleggen', zeiden ze tegen me. Toen dacht ik: dit kan niet, we kunnen geen kaarsen in het dode zand zetten, er moet een monument komen.''

,,We hebben dat toen in het bestuur besproken. De leden waren het met me eens. We vonden dat we een daad moesten stellen en onze excuses aanbieden voor het gedane leed. We moeten onder ogen zien dat wat de kerk gedaan heeft, fout is. Je kunt het verleden natuurlijk niet meer terugdraaien, maar je kunt wel rechtdoen aan het verlies. Een monument is daar een mooi symbool voor.''

Het gedenkteken voor het ongedoopte kindje is een zwerfkei met daarop een plaquette met een afbeelding van een moeder met kind. In bronzen letters komt psalm 71 vers 6: 'Vanaf de moederschoot ben ik veilig bij u' te staan. Veel moeders komen naar de diaken toe met de vraag of ze iets kunnen bijdragen aan het monument. Voor hun gevoel kunnen ze zo iets doen voor hun kindje. Diaken Kerkhof Jonkman heeft ook een speciaal gedachtenprentje voor de ongedoopte kinderen gemaakt, waar al veel vraag naar is.

,,Ik kan niet al dat verdriet op mijn schouders nemen. Het is belangrijk dat dit monument ook een reactie bij mijn collega's teweeg brengt. Dat ze zich er van bewust zijn dat er veel verdriet onder hun parochianen leeft. De kerk had dit al veel eerder moeten oppakken. De meeste kinderen zijn naamloos, onzichtbaar en onvindbaar en dat mag niet. Er moet recht gedaan worden aan deze kinderen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden