Reportage

Deze Catalaanse boekhandel is al een halve eeuw het 'vuurwapen van de onafhankelijkheidsstrijd'

Beeld Jordi Ribot Punti/ICONNA

Regioverkiezingen moeten morgen uitwijzen of de Catalaanse separatisten nog een mandaat hebben. De aanloop naar het recente onafhankelijkheidsproces gaat echter decennia terug. De Catalaanse boekhandelaarsfamilie Matamala zag alle hoogte- en dieptepunten vanuit de winkel in Girona voorbijtrekken.

Joan Matamala (58) werd eind jaren vijftig in onafhankelijkheidssferen geboren. "Ik hoefde er helemaal niets voor te doen", grapt hij. "Mijn vader was al een 'onafhankelijke' sinds begin vorige eeuw. Mijn komst viel toevalligerwijs ook samen met nieuwe vrijheid voor de Catalaanse cultuur". Ook zijn zoon Gori (26) had 'weinig te kiezen', had hij dat al gewild. "Mijn vader heeft het geërfd van zijn vader. Mijn opa plakte tot zijn 90ste nog onafhankelijkheidsposters op de muren. En ik, tja. Ik heb het weer van mijn vader", vertelt Gori. 

Voor de Matamala's was het Catalaanse onafhankelijkheidsreferendum op 1 oktober en de nasleep waar de wereld vol verbijstering naar keek intens, uiterst belangwekkend, maar zeker geen complete verrassing. Eerder zag de familie, wier naam in het gebied teruggaat tot 1590, het als weer een nieuwe episode in het historisch kat-en-muis-spel van 'culturele onderdrukking door Spanje' en de daaropvolgende pogingen van 'cultuurherstel' door de Catalanen.

Als sinds de Franco-dictatuur bestiert de familie in Girona in het diep separatistische noorden van Catalonië de roemruchte boekenzaak Les Voltes (De Bogen); onder de bogengalerij pal naast het stadhuis. Het lemma van de winkel, waar thrillerauteur Stieg Larsson en Asterix en Obelix in het Catalaans niet ver weg liggen van een verhandeling over 'het hardnekkige fascisme in Catalonië', is veelzeggend: 50 jaar gestreden voor de Catalaanse cultuur. Nu, voor de onafhankelijkheid. "Voor zover ik weet zijn wij nu de enige boekwinkel in Catalonië die alleen boeken in het Catalaans verkoopt. De rest verkoopt ook Spaanstalig", vertelt Matamala trots in een restaurant in Barcelona.

Tweetalig onderwijs

Catalonië is tweetalig, en de eigen taal wordt door een aanzienlijk deel van de bevolking uitbundig gevierd: veel mensen zien het Catalaans als hun eerste taal. Vrijwel alle Catalanen genieten sinds de democratische transitie in 1978 tweetalig onderwijs. Toch is maar 45 procent van de verkochte boeken in de regio in het Catalaans. Waarvan een kwart ook nog eens in de categorie schoolboeken en praktische handwerken valt.

"Het Spaans domineert de Catalaanse markt", zegt Matamala somber. "Voor uitgevers is het makkelijker en goedkoper om alleen in het Spaans te publiceren. Het Catalaans doen ze er als nichemarkt bij als het zo uitkomt. Catalaanse e-books zijn er nauwelijks."

Wijlen Matamala's vader Feliu had nog een heel ander toekomstperspectief voor het Catalaanse boek voor ogen. Toen eind jaren vijftig, onder druk van de met de dictatuur heulende Catalaanse bourgeoisie - die zelf verknocht was aan de eigen taal - een eind kwam aan de ban op publieke Catalaanse taal- en cultuuruitingen belandde de industrieel ontwerper plotseling in de boekenbranche.

Als geëngageerde Catalaanse nationalist wilde hij via het boek bouwen aan een culturele wederopstanding. Tot die tijd waren er in Girona enkel wat clandestiene poëzieavonden. De jeugd groeide bovendien op met enkel Spaanse boeken, wat Feliu Matamala bewoog zich aanvankelijk te specialiseren in kinderboeken om zo een nieuwe generatie te 'Catalaniseren'.

Onder de toonbank

Hoewel de eerste nieuwe uitgaven in het Catalaans begin jaren zestig nog onder de toonbank werden verhandeld uit angst voor de willekeur van de dictatuur, openden langzaamaan de eerste Catalaanse boekhandels de deuren. Waaronder Les Voltes, waarvan Feliu Matamala medeoprichter was.

De naam van zijn zaak in het register krijgen was echter minder makkelijk. Namen van commerciële instellingen met 'een buitenlandse naam' konden helaas niet worden geregistreerd, kregen Matamala en de zijnen te horen. Met hulp van de Catalaanse kerk, waar onafhankelijkheidsgezinden rondliepen, die tegelijkertijd dik waren met de nationaal katholieke dictatuur, bleef Les Voltes open en haalde het tot de democratische transitie.

Franco was drie jaar eerder overleden en de Catalanen liepen op wolken, herinnert Joan Matamala zich. "Velen, waaronder ik, geloofden dat onze cultuur door de democratie was veiliggesteld", zegt hij. Het Catalaanse bestuur, de Generalitat, werd hersteld en met name onder de pragmatische regiopresident Jordi Puyol (1980-2003) werden voor de Catalaanse cultuur reuzenstappen gezet. Zo werd het Catalaans verplicht op school, de Catalaanstalige publieke omroep zag het licht en de regio kreeg een eigen politiemacht, de Mossos d'Esquadra.

"Bijna niemand was in die tijd voorstander van onafhankelijkheid. Wij dachten dat we stapje voor stapje meer autonomie zouden krijgen", vertelt Joan Matamala die zijn vader in die jaren vaak bijstond in de winkel.

Pragmaticus

"Puyol was een pragmaticus. Hij wist wat zijn macht en zijn beperkingen waren en deed alleen kleine vissen in zijn mand in plaats van op de grote te wachten", aldus Matamala.

Maar rond de eeuwwisseling was voor veel naar meer autonomie leunende Catalanen duidelijk dat er nog maar weinig in het vat zat en er voor Madrid constitutionele en politieke grenzen zaten aan de uitdijende Catalaanse autonomie. Toen de nieuwe eeuw op gang kwam was Puyol inmiddels van het toneel verdwenen en er woei een nieuwe politieke wind.

Joan Matamala's zoon Gori, een fervent padvinder, was begonnen aan zijn tienerjaren toen de Catalanen met een autonomie-statuut alsnog poogden een nieuwe stap te zetten en meer macht over rechtspraak en belastingen binnen te halen.

Het Constitutionele Hof zette in 2010 echter een streep door het statuut, wat een van de aanjagers zou worden van de recente Spaans Catalaanse crisis.

Gori ging in die tijd een paar jaar naar de middelbare school in Engeland maar kwam al snel weer terug naar zijn geliefde geboortestreek Girona. Waar hij bosmanagement ging studeren en steeds actiever werd bij de correfoc, de traditionele Catalaanse vuurloop waarbij als duivels uitgedoste deelnemers in een vuurwerkzee een theatrale opvoering geven.

Catalaanse revolutie

"Ik vind de Catalaanse cultuur zoiets moois", vertelt de bebaarde Gori glunderend in een café in Girona. "Ik wil hier nu nooit meer weg." Nee, in de jaren tien was de sfeer van een 'Catalaanse revolutie' nog niet tastbaar zoals de afgelopen maanden, maar Matamala junior zag het zienderogen aanzwellen.

"Wat moeten we toch met Spanje, zeiden we op school tegen elkaar", weet hij nog. Onder zijn vrienden was er een scheiding zichtbaar tussen de Catalanen die al generaties in de regio woonden en de 'nieuwe Catalanen' die elders uit Spanje kwamen. "Dé vechtafspraak op school was altijd om 17.15 uur op de Muntanyastraat. Maar het waren altijd de charnego's (scheldwoord voor import-Catalanen. AT) die met elkaar op de vuist gingen, nooit Catalanen."

Toch heeft Gori tegenwoordig weinig te klagen. Overdag houdt hij zich meestal bezig met het bijhouden van een stuk bos in de omgeving van Girona en hij werkt in een aluminiumwerkplaats. Met zijn vriendin heeft hij net een huis gehuurd midden in het bos. "Ik leef hier goed en heb altijd werk", geeft hij toe. "Maar het kan nog veel beter. Ik voel mij niet gerepresenteerd door die Spaanse politici die massaal verdacht worden van corruptie", vertelt hij. Ik spreek beter Engels dan Spaans omdat ik nog nooit in Spanje heb gewoond." Het ingrijpen van de politie die 'oudjes tegen de grond werkte' in een stemlokaal waar hij als vrijwilliger was tijdens het verboden onafhankelijkheidsreferendum versterkte zijn overtuiging over de noodzaak van de afscheiding van Spanje alleen maar.

In boekwinkel Les Voltes was Gori slechts sporadisch te vinden om te helpen of een fantasy-boek te kopen. De winkel is volgens hem vooral het 'vuurwapen' van zijn vader in de onafhankelijkheidsstrijd. Joan Matamala nam de zaak vier jaar geleden over nadat onduidelijkheid rees over het voortbestaan van Les Voltes na het overlijden van opa Feliu Matamala een paar jaar eerder. "Mijn wapen is de cultuur levend houden met de vuurloop. Het is een nalatenschap", zegt Gori. Over de huidige impasse in het onafhankelijkheidsproces is hij teleurgesteld. "Er hing een revolutionaire sfeer maar na het referendum is het geen kracht bijgezet."

Toekomst

Hoewel een erfopvolging van Les Volts door Gori of zijn zus er niet in zit ziet Joan Matamala een belangrijke rol in de toekomst voor de boekwinkel. Zeker nu Madrid met woord en daad heeft laten zien geen afscheiding te tolereren en het nog maar de vraag is of de pro-onafhankelijkheidspartijen weer een regering kunnen vormen na de verkiezingen morgen.

Als dit de unionistische partijen wel lukt kan dit wel eens de start zijn van een 'moeilijke periode' voor de Catalaanse taal, vreest Matamala. "Nu vechten wij voor de onafhankelijkheid, maar dan zouden wij ons exclusief gaan wijden aan het behoud van de taal", zegt Matamala die vreest dat de linguïstische veroveringen van weleer op de schop gaan als de unionisten het voor het zeggen krijgen. Zij menen bijvoorbeeld dat het 'Catalaanse' curriculum op school het separatisme voedt.

Niet dat Les Voltes nu een commercieel succes is. "Het is economisch altijd een ruïne geweest", zegt Joan Matamala. Toch hebben zijn vader en hij het nodige gedaan om het tij te keren. Waren het vroeger vooral kinderboeken om de jeugd de taal bij te brengen, tegenwoordig verkoopt Les Voltes van alles, zolang het maar het in het Catalaans is, de afgelopen jaren steeds meer politieke boeken over het onafhankelijkheidsproces. Om het doel van de boekwinkel, de verspreiding van de Catalaanse cultuur, veilig te stellen is Les Voltes nu een stichting waar Matamala, van huis uit een zakenman, al zijn andere werk voor opzij moest zetten.

Zijn broer Maria Josep komt de laatste tijd ook niet meer echt aan iets anders toe. Als trouwe vriend van de afgezette regiopresident Carles Puigdemont is hij met hem meegereisd naar zijn zelfverkozen 'ballingschap' in Brussel. De vriendschap tussen de twee gaat terug tot hun jeugd in het dorpje Amer vlakbij Girona waar hij, Joan en Puigdemont werden geboren.

Lees ook

De kleine radicaal-linkse partij CUP,  die voor de onafhankelijkheid is, heeft vanaf morgen misschien wel weer een sleutelrol in het Catalaanse parlement. Op bezoek in het dorpje waar ze de absolute meerderheid hebben.

Columnist Stevo Akkerman hoopt dat er een 'Europese oplossing' wordt gevonden voor de Catalaanse crisis: "Delicaat zwevend tussen regionale, nationale en boven-nationale identiteit."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden