Boekrecensie

Deze bundel is voor historici een nuttige oefening in bescheidenheid

Wexy, opgezet paard van de prins van Oranje, de latere koning Willem II. Beeld TR Beeld

Op gehuurde fietsen reden mijn vrouw en ik eind vorige eeuw het Meer van Tiberias rond. Een van de halteplaatsen was Kafarnaüm, een vissersplaatsje waar Jezus gewoond en gepredikt zou hebben. 

Onze aandacht werd er ongewild opgeëist door nogal hysterische Amerikaanse toeristen die van hun gidsen tot op de meter nauwkeurig wilden weten waar ‘Hij’ gelopen had. Ze wilden wel erg letterlijk de gangen van de Heer volgen, ze probeerden nog net niet over het meer te lopen.

Het was niet louter een manier van geloven. De Belgische historicus Jo Tollebeek maakt in zijn bundel ‘Een slapeloos doordenken van alle dingen. Over geschiedenis en historische cultuur’ duidelijk dat Amerikanen geschiedenis anders beleven. Ze willen de werkelijkheid. Of anders een kopie daarvan, echter dan echt. De Italiaanse schrijver Umberto Eco noemde dat ooit de Amerikaanse ‘reconstructieneurose’.

Europeanen zijn volgens Tollebeek daarentegen meer geneigd te zoeken naar dat wat rest, liefst de authentieke documenten. Daarin menen zij het verleden te betrappen zoals een rechercheur dat doet bij het vinden van een spoor. Al zijn ook Europeanen niet helemaal ongevoelig voor de historische sensatie, een monument, een object dat heel direct verwijst naar lang geleden.

In een artikel bekijkt Tollebeek bijvoorbeeld hoe en waarom de paarden van drie sleutelspelers van de Slag bij Waterloo, Napoleon, Wellington en de latere koning Willem II, werden veiliggesteld voor het nageslacht (Willems paard Wexy werd opgezet).

Zelfs tussen de historische praktijk en de beleving van geschiedenis in België en Nederland bestaan grote verschillen, laat Tollebeek zien. De auteur kijkt ook naar de ontwikkelingen in de tijd: naar professionalisering, naar de trek van het historisch bedrijf van studeerkamer naar universiteit, naar de opkomst van methodologie en modes. 

Tot geheel nieuwe inzichten leiden zijn artikelen zelden, maar met hun aansprekende voorbeelden en prettige schrijftrant werken ze wel goed als zoveelste herinnering aan de betrekkelijke waarheden van het historisch bedrijf.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Jo Tollebeek Beeld Trouw

Lachwekkend

Tollebeek is hoogleraar cultuurgeschiedenis te Leuven. Veel van de titels die hij op zijn naam heeft staan, gaan net als deze bundel over historisch besef en geschiedschrijving. Maar hij geniet de meeste bekendheid als hoofdredacteur van het tweedelige ‘België, een parcours van herinnering’ (2008), over plekken waar belangrijke momenten uit de geschiedenis van de zuiderburen zich voltrokken.

In Nederland verscheen ongeveer tegelijkertijd de serie ‘Plaatsen van herinnering’, waar niet twee maar vier delen voor werden uitgetrokken. Het beschrijven van lieux de mémoire was destijds internationaal erg in zwang, nadat de Franse historicus Pierre Nora het begrip in de jaren tachtig had gemunt.

Tollebeek ziet het als een postmoderne manier van geschiedwetenschap. Het simpelweg stilstaan bij de grote, ingrijpende momenten uit het verhaal van een natie, die misschien zelfs oppoetsen, gold als ouderwets en zelfs een tikje lachwekkend. 

De lieux de mémoire boden mogelijkheden voor ‘geschiedenis in de tweede graad’. Met een tocht langs pleisterplaatsen van het nationale geheugen kon tegelijkertijd gereflecteerd worden op historische gebeurtenissen en op verwerking en het herdenken daarvan. Schrijven op essayerende wijze was de trend, met ruimte voor enige ironie.

Vergelijk die benadering eens met de “geschiedenis der Nederlanden, tot alle gewesten betrekkelijk” die koning Willem I voor ogen stond toen hij in 1826 een prijsvraag uitschreef. Die moest een kandidaat opleveren die het verleden van de Nederlanden te boek kon stellen. Wat hem nog niet gelukt was, Noord en Zuid tot een hechte eenheid smeden, kon één gezamenlijk verhaal misschien wel bewerkstelligen. En anders zou het allicht helpen.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Jo Tollebeek - Een slapeloos doordenken van alle dingen Beeld Trouw

Vaderlandsliefde

Aan respons geen gebrek: 44 heren reageerden op de prijsvraag. Hoogleraren dongen mee, maar ook onderwijzers en de directeur van een pensionaat in Visé. Bij de inzenders zaten mensen die later op heel andere wijze geschiedenis schreven, bijvoorbeeld in de politiek, zoals de antirevolutionair Guillaume Groen van Prinsterer en de liberaal Johan Rudolph Thorbecke.

Allemaal benadrukten ze hun vaderlandsliefde. De meesten uitten - voorzichtig dan wel meer uitgesproken - hun twijfels over de mogelijkheid van een geschiedwerk dat het bestaan van een gezamenlijke historie suggereerde. Het resultaat zou een ‘wanschepsel’ worden, voorspelde de Utrechtse hoogleraar Herman Johan Royaards. 

Het Zuiden was lang een lappendeken van verschillende heerlijkheden geweest, vallend onder dikwijls wisselende regimes. Wat had men daar bijvoorbeeld uit te staan met de in het Noorden zo dominante geschiedenis van de Nederlandse Opstand en de Republiek?

Zelfs de jury, bestaande uit vijf noorderlingen en vijf zuiderlingen, zag het niet zitten. Die adviseerden vijf inzenders een eervolle vermelding, een gouden medaille en het recht tot uitgeven van hun werk. Maar een ‘lands-geschiedschrijver’ moest er maar niet komen. Een teleurgestelde koning kon in september 1829 niet anders dan het advies volgen.

In de twee afzonderlijke staten die kort daarna ontstonden, kwam het wel tot nationale geschiedschrijvingen. In andere landen eveneens. Plankvullende producties waren het vaak. In later jaren volgden steeds weer nieuwe syntheses vanwege voortschrijdende inzichten, nieuwe invalshoeken en andere beroepsopvattingen.

Chaos

De titel van Tollebeeks boek verwijst naar een passage uit een van de beroemdste Nederlandse geschiedenisboeken, ‘Herfsttij der Middeleeuwen’. “Het wordt een slapeloos doordenken van alle dingen, zonder de beperkingen van het werkelijk waargenomen oorzakelijk verband”, schreef Johan Huizinga daarin over de laat-middeleeuwse denkwereld.

Geschiedschrijving komt niet eens op een heel andere manier tot stand, wil Tollebeek met zijn bundel zeggen. Een erg exacte wetenschap werd het ondanks alle professionalisering en methodologie nooit. De chaos van de geschiedenis in begrippen en kaders proberen te vangen zal nooit helemaal lukken. 

Het historisch bedrijf blijft altijd druk met associëren, steunend op een wirwar van herinneringen en beelden. Woekeren met het verleden is het. Blijvend bevragen en schaven aan bestaande verhalen helpt om nog iets van helderheid te brengen. Dat is het hoogst haalbare.

Al te zeer relativeren wil Tollebeek het niet. Dat zou de hele wetenschap betekenisloos maken. Daarvoor is het vak hem te lief. Een bundel als ‘Een slapeloos doordenken van alle dingen’ is voor historici en geschiedenisliefhebbers wel een nuttige oefening in bescheidenheid.

Jo Tollebeek - Een slapeloos doordenken van alle dingen. Over geschiedenis en historische cultuur
Prometheus; 432 blz. € 29,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden