Deze boeken kijken niet op een eeuwtje meer of minder

Na een jaar waarin de krant tientallen boeken over religie en filosofie besprak, maakt Trouw de balans op: welke titels kregen de hoogste waardering?

Zou het de crisis zijn? Een hang naar nostalgie in onzekere tijden? Wie een blik werpt op het overzicht van de religieuze en filosofische boeken die het afgelopen jaar op deze pagina de hoogste waardering kregen, kan niet anders dan vaststellen: de actualiteit is ver weg. Twee klassiek-filosofische werken en twee boeken met aandacht voor het vroege christendom voeren de eindejaarslijstjes aan.

Filosofieredacteur Peter Henk Steenhuis besprak 'Alles stroomt' van de Griekse denker Herakleitos, in een vertaling van Paul Claes. Van alle filosofieboeken vonden onze recensenten dit werk in het afgelopen jaar het mooist.

Herakleitos, die omstreeks 540 voor Christus werd geboren in Efeze (in het huidige Turkije) wordt vaak omschreven als een hooghartige misantroop. En omdat hij zijn kennis verpakte in meerduidige aforismen werd hij 'de duistere' genoemd. Maar zijn werk is van grote invloed geweest. Vertaler Paul Claes laat zien dat Plato, Aristoteles, Hegel, Nietzsche maar ook moderne Nederlandstalige dichters als Hugo Claus en Hans Favery door Herakleitos zijn geïnspireerd.

Claes is een alleskunner, noteerde Steenhuis in deze krant, hij schreef een gezaghebbende studie over antieke elementen in het werk van Hugo Claus, maar publiceerde ook veel eigen werk: romans, essays en poëzie. Zijn interesse in de verwerking van oude teksten in hedendaagse kunst zie je in 'Alles stroomt' terug in het kopje 'nawerking', dat na elk vertaald fragment beschrijft op welke wijze de spreuk terugkeert in onze cultuur.

Het hoogst gewaardeerde religieboek is 'Het vergeten christendom' van de Brits-Amerikaanse anglicaanse godsdienstsocioloog en historicus Philip Jenkins. Theoloog Wolter Huttinga besprak het, bijna een jaar geleden. 'Het vergeten christendom' is een boek dat de lezer wil wijzen op de lange adem van religies, maar vertelt ook hoe ze kunnen sterven. Jenkins valt op door zijn brede blik en het 'grote gebaar', vond Huttinga. Hij staart zich niet blind op de waan van de dag en kijkt dan ook niet op een eeuwtje meer of minder. Religies zijn volgens Jenkins geen bolwerken met keiharde, onveranderlijke essenties, maar transformerende wereldvisies, die volop in staat zijn tot interactie.

De opvallendste stelling van 'Het vergeten christendom' is volgens Huttinga dat de band tussen de islam en het oude oosterse christendom in feite zo hecht is, dat dit - aldus Jenkins - voor de tegenwoordige aanhangers van beide godsdiensten 'verontrustende vragen' oproept. Volgens Jenkins komen orthodoxe christenen die zich verwonderen over vreemde gebruiken en vormen binnen de islam in feite gewoontes tegen die voortkomen uit de oudste vormen van hun eigen geloof. Hij denkt daarbij onder andere aan de teraardewerping bij het bidden, aan de strenge vastentijd en aan het uiterlijk van moskeeën. De islam vernietigde en verving het christendom niet simpelweg, maar nestelde zich in de structuur die het christendom al eeuwenlang gevormd had. Ondertussen doolde de geest van het christendom nog steeds rond in de islam, en andersom.

Waar Huttinga 'Het vergeten christendom' 'heerlijk geschreven' vond, prees Steenhuis 'Alles stroomt' als een 'schitterende uitgave' met een informatieve inleiding van de vertaler en een bladspiegel zo rustgevend als bij een eersterangs dichtbundel. "Het is crisis", zegt Steenhuis nu, terugblikkend. "Er worden weinig boeken verkocht. En om dan, in zo'n tijd, dit boek zo mooi, zo verzorgd, en zo helder vertaald, te kunnen brengen - dat vond ik, misschien klinkt het aanstellerig, bijna troostend. Zoiets als: zie je, het kan toch. Buiten dat vond ik het verrassend dat veel citaten, die ik al heel lang ken, mij nu opnieuw zo aan het denken zetten. En dan praten we over de allereerste filosofie van het Westen. Dat is onvoorstelbaar."

De recensenten schetsen op deze pagina's elke week de plus- en minpunten van het besproken boek, vertaald in een reden om het boek niet of juist wel te lezen. "De bekendste uitspraken van Herakleitos kent u al", dong Steenhuis af op de vertaling van 'Alles stroomt'. "Waarom zou u zich nog verdiepen in de onbekendere en daarom waarschijnlijk mindere gedachten van een oude Griek?"

Huttinga voerde als minpunt aan dat Philip Jenkins aan het begin van zijn boek direct alles weggeeft, wat de verrassing voor de volgende hoofdstukken sterk wegneemt. "Na de inleiding en de eerste twee hoofdstukken weet je het wel een beetje."

Maar, stond daar voor Huttinga tegenover: "Het is simpelweg een fascinerend boek dat je blik op het fenomeen 'christendom' blijvend verandert. Jenkins' boek leest als een razend interessante documentaire, waarin je wordt meegenomen op een dwaaltocht tussen de ruïnes van een immense verloren beschaving. En wat voor visie je ook hebt op het al dan niet gewelddadige karakter van christendom of islam: dit boek geeft hierover stof tot nadenken."

Vrijwel zonder er moeite voor te hoeven doen, zegt Huttinga nu als hij terugdenkt aan het boek, wordt de lezer van 'Het vergeten christendom' meegenomen in een vrijwel onbekende wereld: die van het oosterse christendom van het eerste millennium. "'Fascinerend' is het woord dat het boek voor mij het beste typeert."

In zijn lof voor 'Alles stroomt' haalde Peter Henk Steenhuis een uitspraak van Herakleitos zelf aan. "'Ezels verkiezen hakstro boven goud', is een van Herakleitos' uitspraken. Dit boek is goud, en er zullen alleen uitgevers zijn die het moeilijk te verwerven goud blijven verkiezen boven het hakstro als er lezers zijn die het goud op waarde weten te schatten. Daarom: lezen én kopen dit boek."

En wat leren de jaarlijstjes ons volgens de recensenten? "Er zit weinig nieuwe filosofie bij", zegt Steenhuis. "Weinig oorspronkelijk denkwerk, en al helemaal geen Nederlands denkwerk. Maar 'Alles stroomt' en 'De lengte van het leven' zijn echte klassiekers. Kennelijk loont dat nog wel."

Wolter Huttinga wijst op wat er ontbreekt in het jaaroverzicht van religieuze boeken: spirituele en New Age-titels. "Die vonden wij blijkbaar niet goed genoeg om hoog te waarderen." Verder signaleert hij dat er met de boeken van Van de Beek en Dekker twee expliciete protestants-theologische titels in de lijst staan. Ze passen, denkt hij, in een ontwikkeling: "Er is in de protestantse theologie volgens mij sprake van een verschuiving naar een soort post-naïeve orthodoxie."

De religieuze boeken met de hoogste waardering, valt Huttinga op, staan vol mooie, fascinerende of aangrijpende verhalen uit de geschiedenis van het christendom. "De auteurs verkondigen niet, maar vertellen. Het zijn historische genietboeken."

Trouw tipt: religie
1.Het vergeten christendom Philip Jenkins

2.De vierde eeuw Wim Jurg

3.De Fehrs Arlette Kouwenhoven

4.Lichaam en geest van Christus A. van de Beek

5.Provocatie Willem Maarten Dekker

6.De Zwijgende God Marjo Korpel en Johannes de Moor

7.Christelijke dogmatiek Gijsbert van den Brink / Kees van der Kooi

8.Afwezigheid van God Wim Dekker

9.Frère Luc, monnik en arts in Tibhirine Christophe Henning / Dom Thomas Georgeon

10.Aanzetten voor een ethiek Dietrich Bonhoeffer

De recensenten:

Wolter Huttinga, Marijke Laurense, Sjoerd Mulder, Pauline Weseman

Trouw tipt: filosofie
1.Herakleitos: Alles stroomt Paul Claes (vert.)

2.Seneca: De lengte van het leven

Vincent Hunink (vert.)

3.De Filosofie twittercanon Leon Heuts / Herman de Regt

4.Nietzsche als opvoeder Jan Keij

5.Over de constitutie van Europa Jürgen Habermas

6.Reflecties op het Joodse vraagstuk Jean-Paul Sartre

7.Jean-Jacques Rousseau, een rusteloos genie Leo Damrosch

8.Filosofische gedachten Denis Diderot

9.Wat is wijsheid? Jan Bor

10.Denken: Het leven van de geest Hannah Arendt

De recensenten:

Marc van Dijk, Wilfred van de Poll, Peter Henk Steenhuis, Sebastien Valkenberg

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden