Devotie voor gebakken klei

Keramiek als serieuze kunstvorm? Een tentoonstelling in Den Haag laat zien dat dat in Frankrijk rond 1900 al heel vanzelfsprekend was.

Zwart-witbeelden zonder geluid van de kunstenaar in zijn atelier: het is pottenbakker Auguste Delaherche (1857-1940) op een film uit 1933. De vijfenzeventigjarig draait zélf de potten en vazen, doopt ze in het glazuur en plaatst ze in de oven. "De pottenbakker is niet alleen een ambachtsman, hij is ook een kunstenaar", luidt het Franse commentaar.

De film is te zien op een kleine tentoonstelling in het Haagse Gemeentemuseum over Franse keramiek tussen 1875 en 1945 - een onderbelicht onderwerp. Marc Lambrechts stelde de tentoonstelling samen, de catalogus groeide uit tot een proefschrift waarmee hij in oktober promoveerde.

De Franse keramiek, zo ontdekte Lambrechts, kende een heel andere ontwikkeling dan elders in Europa. Terwijl in Duitsland en Engeland rond 1900 de industriële, op grote schaal geproduceerde vazen en kommen populair werden, bleven de Fransen vertrouwen op de handgemaakte keramiek. Schrijver Edmond de Goncourt klaagde in 1890 al over het fanatieke gedweep, de religie van het 'sang-de-boeuf' - de ossenbloedrode vazen werden volgens hem aanbeden als heiligenbeelden. Een heiligheid die, zo schreven andere critici, slechts begrepen kon worden door de elite.

De chique winkels toonden de keramiek in vitrines, en niet als decoratie: de vazen en schalen waren serieuze kunst, waarbij je net zo'n persoonlijke en verheven ervaring kon hebben als bij een schilderij.

Pionier

In net zo ingetogen vitrines toont de tentoonstelling in Den Haag de ontwikkeling van de Franse keramiek in vogelvlucht. Zo zijn er werken van pionier Ernest Chaplet (1835-1909). Hij was opgeleid in de porseleinfabriek van Sèvres, bekend van de rijk gedecoreerde, traditionele serviezen. Na enkele jaren in kleinere ateliers kiest Chaplet in 1882 een heel andere techniek: het dikke 'steengoed', dat qua hardheid tussen porselein en aardewerk in zit. Bij de decoratie laat hij zich inspireren door Japanse geometrische patronen, zoals veel kunstenaars in die tijd.

In 1885 doet hij een belangrijke ontdekking: hij weet de mythische ossenbloedkleur, bekend uit China, te evenaren. Bij de wereldtentoonstellingen van 1889 en 1900 kronen critici hem tot 'prins van de vlammen'. Een onheilspellende erenaam: in 1904 wordt hij blind als gevolg van het langdurig kijken in het vuur.

Delaherche, de pottenbakker uit de zwart-witfilm, nam in 1887 het atelier van Chaplet over, én een deel van diens chemische recepten voor het glazuur. In Den Haag hangt een groot wandbord, in de vorm van een lotus: wellicht een hommage aan de Engelsen, die de zonnebloem als symbool voor hun Aesthetic Movement hadden gekozen. De bloem was een uitzondering voor Delaherche; zijn andere werk is juist opvallend sober, de kunst en magie zit in het glazuur.

Art deco

Zo zetten Franse keramisten als Delaherche al vroeg, nog voor 1910, de eerste stappen richting de art deco: een lastig vast te pinnen kunststroming geïnspireerd door patronen uit oude culturen, waarin eenvoud en ordening belangrijker zijn dan decadentie en tierlantijnen. Een richting die tot ver in de jaren dertig in allerlei varianten wordt doorgezet.

Die varianten zijn stuk voor stuk indrukwekkend, maar voor een kleine tentoonstelling als deze is de hoeveelheid namen en stijlen eigenlijk te veel.

Het is te hopen dat de tientallen keramisten uit deze tentoonstelling snel weer beter onder de aandacht komen in aparte exposities. Zodat ze begrepen kunnen worden zoals ze zelf ook hoopten: als zelfstandige, moderne kunstenaars.

HHHHH 'Franse keramiek 1875-1945', tot 3 april 2016 in het Gemeentemuseum in Den Haag. Op www.lobjetsublime.com zijn alle werken uit de catalogus te bekijken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden