Deurloo's dakloze School keert terug

Links, kerks en gewoon zijn de theologen van de Amsterdamse School. Ze hebben het tij tegen: hun theologische faculteit sneuvelde, de Nederlandse hervormde kerk schrapte een hoogleraarschap en in de hoofdstad gaat nu ook 'hun' kerk dicht. Karel Deurloo, boegbeeld van de dakloze Amsterdammers, blijft optimistisch, en met reden: de Vrije Universiteit krijgt een leerstoel bijbelse theologie. Bezet door Deurloo.

De studeerkamer in Amsterdam-Zuid kijkt uit op een voormalige kerk, waar nu een reclamebureau in huist. Op tafel ligt een boek van Karl Barth, natuurlijk van Barth, de protestantse kerkvader van de vorige eeuw en inspirator van de Amsterdamse School. Hij leerde dat God altijd anders is dan je dacht, de mens aanspreekt in de teksten.

Prof.dr. K.A. Deurloo (67) was jaren hét gezicht van die benadering: kerks en links, met alle accent op de bijbeltekst, geen gespeculeer over wat ervóór zat, maar de tekst en niets dan de tekst. Die spreekt, de mens heeft alleen maar te luisteren.

In de jaren tachtig kwamen studenten van heinde en verre -vooral uit Duitsland- om hier te proeven van de spécialité de la maison van de theologische faculteit van de Universiteit van Amsterdam. En daarna naar Huub Oosterhuis en zijn Studentenekklesia, want die waren ook een bezienswaardigheid.

Tenach, zoals Deurloo het Oude Testament consequent aanduidt, vormt een eenheid en moet laat gedateerd worden, zo tussen de vijfde en derde eeuw voor Christus. Die opvatting was internationaal omstreden. Toen de Nederlandse theologische faculteiten in 1989 op kwaliteit werden doorgelicht, kreeg de Amsterdamse School het etiket 'onwetenschappelijk' opgeplakt, ook omdat de Amsterdammers 'populariseerden'.

Die kritiek is achterhaald, zegt Deurloo nu. Het was een modeverschijnsel, want 'veel van zijn vakgenoten' denken er inmiddels net zo over als hij. ,,Wij waren er alleen wat vroeger mee.''

In 1996 vertrok Deurloo als professor Oude Testament om kerkelijk hoogleraar bijbelse theologie te worden, in dienst van de hervormde kerk. Die zag veel in zijn werk, dacht Deurloo.

De overstap bleek een dubbele misser. De UvA gaf de Amsterdamse School de bons met de keus voor een opvolgster die voorzichtig gezegd iets anders over het vak dacht. Feministisch, met een hekel aan 'rabbijnen', terwijl de School zo graag in hun leerschool verkeerde. Aan de gemeentelijke universiteit kun je nu helemaal geen dominee meer worden.

De Amsterdamse School was voor de academie te kerks. En de hervormde kerk besloot bij nader inzien dat het verstandiger was de hoogleraarspost bijbelse theologie op te doeken.

Nieuwe tegenvaller: Deurloo's Amstelkerk moet sluiten.

Jarenlang was de kerk op het Amstelveld de plaats waar de Amsterdamse-Schooltheologie in liturgische praktijk werd gebracht. Nu is ze te duur geworden, want te slecht bezocht.

Begin jaren zeventig leek de Amstelkerk, waar ooit Napoleon zijn paarden stalde, op een sjoel, met alleen nog wat oude mensen. Deurloo, toen studentenpredikant, deed mee aan het opfrissen van de gemeente. Hij was bekend van de tv-serie 'Dichterbij' en adviseerde Karel Eykman bij diens 'Woord voor Woord'. Originele prenten uit die kinderbijbel hangen in de studeerkamer.

Deurloo kerkte in de Amstelkerk, waar hij een grote inbreng had. Toen een gastpredikant vroeg waarom hij van de dienstdoend ouderling zijn toga moest uittrekken, kreeg hij een simpele verklaring: ,,Het mag niet van Karel.''

Deurloo moet erom lachen: hij houdt van gewoon. ,,Zegt 'r zo'n dominee bij het uitdelen van brood en wijn 'brood des hemels'. Zeg ik: 'Kóm nou'.'' Dus geen hoogdravende poespas, maar musicals, kinderpreken ('Geen klets praatjes, préken') en -liedjes waar hij elke week een couplet voor schreef en die het hele land doorgingen. En politieke avondgebeden in de geest van Dorothee Sölle.

Zijn Amstelkerk is nu de wacht aangezegd, omdat, na de hoogtij van de jaren tachtig, de vieringen nog maar dertig mensen trekken. Als de theologische faculteit met z'n Amsterdamse School Deurloo's kindje was, dan is de Amstelkerk zijn pleegkind, want 'ik heb er veel in geïnvesteerd'.

De Amsterdamse School heeft met haar exegetische invalshoek wortel geschoten, vindt Deurloo, er is een 'bijbels-theologisch werkgezelschap'.

En de meester heeft zelf schoolgemaakt: verschillende recent verschenen kinderbijbels zijn gemaakt door zijn leerlingen. Nico ter Linden, die om de hoek woont, komt af en toe langs om zich aan Deurloo's inzichten te laven voor de volgende aflevering van diens 'Het verhaal gaat'.

,,En Huub Oosterhuis, die gaat toch ook gewoon door met zijn bijbelse theologie?''

Wel vreest hij dat theologen de kennis van het Hebreeuws, in hun studie opgedaan, meteen van zich afschudden als ze eenmaal op de kansel staan. Predikanten in opleiding krijgen, zegt Deurloo, veel psychologie en sociologie die het échte werk -de tekststudie- verdringen.

Kerks, links en 'gewoon': de karakteristieken doen meteen denken aan de rk Acht Meibeweging die dit jaar stopt, wegens gebrek aan belangstelling. Deurloo ziet de parallel -'Links heeft de wind niet in de zeilen'- maar blijft hoopvol.

Vorige week zei hij te rekenen op een comeback van de Amsterdamse School, gisteren kwam uit waar zijn optimisme op stoelde. De Vrije Universiteit heeft de door de hervormde kerk afgestoten leerstoel bijbelse theologie binnengehaald, betaald door de Monshouwer stichting. Na de zomer huist de Amsterdamse School niet meer in het oude centrum van de stad, maar aan de Zuid-as. ,,Het blíjft Amsterdam'', stelt Deurloo tevreden vast.

Hij gaat de leerstoel zelf bezetten, een dag in de week, ,,voor een jaar of twee, drie, zodat de Amsterdamse School goed voet aan de grond kan krijgen''. Die tijd gaat hij gebruiken om zijn gepromoveerde leerlingen te manen op te schieten met het schrijven van nóg een studieus boek, zodat ze professorabel worden en in zijn voetsporen kunnen treden.

,,Barth was weg, maar hij komt terug.'' Nee, erkent Deurloo, Barth is niet van vet, cool en kicken, waar de EO-jeugd voor warmloopt, maar toch een inspiratiebron. Voor minder jongeren, geeft Deurloo toe, maar toch: ,,Via de Amsterdamse School raakten volslagen buitenkerkelijke jongeren geïnteresseerd in theologie. Verschillenden van hen zijn dominee geworden.''

Na de voorzichtige rehabilitatie van Amsterdamse School, bijbelse theologie en Barth moet er, mijmert Deurloo, toch ook een 'doorstart' mogelijk zijn voor de Amstelkerk?

De rustend hoogleraar maakt inmiddels weer liedjes, niet als gebruikspoëzie in kerkdiensten, maar voor Hoge Kunst. Onderwerp is de bijbelnovelle Jona, muziek is van Willem Breuker, het libretto van Deurloo. ,,Zegt de regisseur: Karel, je gelooft toch niet in God? Want dan kan ik niet met je samenwerken. Stel ik 'm gerust. Nee hoor, ik geloof niet in God. Maar Adonai (Hebreeuws voor God, red.), dat is een ander verhaal.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden