Dertig omzwachtelde toespraken

In haar dertigste kersttoespraak zal koningin Beatrix morgen al haar tact moeten inzetten. Het was een roerig jaar voor de Oranjes. Eerder bewees de vorstin dat ze daar doorgaans goed mee omgaat.

Morgen houdt de koningin voor de dertigste keer haar kersttoespraak. Voor het neutrale staatshoofd blijkt het toespreken van een politiek en religieus divers volk een ware kunst die Beatrix tot op grote hoogte machtig is. Toch gaat het soms mis. Dan is de wereld te klein. In dit voor de Oranjes zo roerige jaar lijken de gevoeligheden groter dan ooit. Een uitglijder is zo gemaakt.

Na de aanslag op de koninklijke familie op 30 april in Apeldoorn leek de populariteit van de Oranjes groter dan ooit. Eensgezind schaarde het volk – althans het overgrote deel daarvan – zich om de troon. Nu, een half jaar later, lijkt die dertigste april wel een eeuw geleden, zo veranderd is het klimaat rond de Oranjes.

Het draagvlak voor het koningshuis is zwaar aangetast. Het vastgoedproject in Mozambique van kroonprins Willem-Alexander en prinses Máxima werd – al dan niet terecht – omstreden. Het paar zag zich gedwongen ervan af te zien.

De eerste negatieve verhalen over de aankoop van grond in Argentinië zijn ook al weer verschenen. Dat prinses Christina kapitaal wegsluist via paleis Noordeinde, het werkpaleis van de koningin, naar het Engelse belastingparadijs Guernsey deed het imago van Beatrix ook al geen goed. Van links en rechts kwam de kritiek. De Bond van Oranjeverenigingen liet zich niet onbetuigd. Zelfs Thomas Lepeltak (Stan Huygens van De Telegraaf) spaarde de Oranjes niet afgelopen zondag in tv-programma ’Zembla’. Al deed hij dat als Oranjefan juist bij wijze van waarschuwing, om de koninklijke familie voor verder verval te behoeden.

Nu moet de vorstin morgen haar traditionele kersttoespraak houden. Hoe zou ze dat er onder deze omstandigheden vanaf brengen? Helemaal goed doet de koningin het eigenlijk nooit, zo leert het verleden. Uit ze zich in abstracties en algemeenheden, dan luidt de kritiek: kan het niet wat concreter? Maar is ze wat concreter en kan uit haar, nog altijd redelijk vage bewoordingen, kritiek worden gedistilleerd op deze of gene, dan is het ook weer niet goed. Dan heet het: waar bemoeit ze zich mee?

Menig columnist vroeg zich na de kersttoespraak in 1991 af of de luisteraars er wel een snars van begrepen hadden. Zo abstract was haar boodschap. Het thema van de kerstoespraak was er dan ook naar: cultuur, normen, waarden en de vraag waarom de spirituele kant van het leven in de moderne samenleving nauwelijks meer aan bod lijkt te komen.

De koningin neemt in haar toespraken – die ze zelf of met behulp van vrienden schrijft, maar nog altijd onder ministeriële verantwoordelijkheid – nogal eens de ruimte om iets van persoonlijk leed of juist vreugde te uiten. Maar al te concreet en persoonlijk wordt ze nooit. In 2002 herinnerde ze wel aan het overlijden van haar man, maar de naam Claus noemde ze niet.

Ook de naam van Pim Fortuyn, in datzelfde jaar vermoord, ontbrak. Trouw voelde zich kennelijk geroepen om aan de Rijksvoorlichtingsdienst een paar dagen later nadere uitleg te vragen. Maar inderdaad, de volgende woorden doelden op de opkomst en dood van Fortuyn: „Wij leven in een verwarrende tijd, vol onvrede en onbestemde angstgevoelens. De samenleving lijkt te verloederen. Losgeslagen van oude ankers blijkt onze maatschappij niet goed bij machte om te gaan met het opbreken van vertrouwde zekerheden. Te lang zijn onrust en onbehagen weggedrukt.”

In 2004 herinnerde ze in vage bewoordingen aan de moord op Theo van Gogh (’haat roept haat op’). Maar ook zijn naam werd niet genoemd. Ter verdediging van de koningin wordt vaak aangevoerd dat ze niet anders kan: noemt ze de naam van de een, dan doet ze tegelijk een ander weer tekort die ook door een drama is getroffen.

In 2000 neemt Ulli d’Oliveira, bekend republikein die overigens wel een lintje aanvaardde, in deze krant de kersttoespraak van dat jaar op de hak. „Haar plechtstatige woorden zullen helaas een groot deel van haar onderdanen de pet te boven zijn gegaan. Beter ware het voortaan minder mistigheid te betrachten.”

d’Oliveira speelt zijn zogenaamde verwarring ten volle uit. In de eerste zin zegt Beatrix: „Wanneer twee mensen in liefde hun leven willen delen, wordt hun omgeving deelgenoot van hun geluk. Zo hebben mijn man en ik deze dagen zelf ondervonden.” Doelt ze hier op de net aangenomen wettelijke regeling van het homohuwelijk? Of gaat het over Willem-Alexander en Máxima?

O nee, toch niet. In de volgende zin staat immers: „Trouwen drukt ook vertrouwen uit in elkaar en in een toekomst waarnaar hoopvol wordt uitgezien.” Dan moet het wel gaan om Laurentien en Constantijn die inderdaad trouwplannen hebben.

Maar die hoopvolle toekomst? Hopen ze misschien dat Willem-Alexander afziet van de troon vanwege zijn wens te trouwen met Máxima?

Enzovoorts, enzovoorts.

Soms gaat het gruwelijk mis. In 2007 maakte Beatrix zich zorgen over het gebrek aan tolerantie in de samenleving en de grofheid in het maatschappelijk debat. „Grofheid in woord en daad tast de verdraagzaamheid aan. Discussies ontaarden in verharde verhoudingen. In zo’n sfeer worden mensen als groep over één kam geschoren en worden vooroordelen als waarheid aangenomen. Daarmee erodeert de gemeenschapszin.” Geert Wilders kon dit niet anders interpreteren dan als een aanval op zijn partij. Prompt eiste hij dat de koningin uit de regering werd gezet vanwege haar linksige ’multi-culti-onzin’.

De koningin is gewaarschuwd. In het huidige maatschappelijke klimaat is een rel snel geboren. Hou het bij het kindje Jezus als teken van hoop, als licht in de duisternis. Maar praat niet over het milieu. Laat ook het verschil tussen arm en rijk liggen. En mijdt het thema solidariteit.

’Guernsey’, ’Mozambique’: dat bepaalt immers het beeld van de Oranjes. Geert Wilders, Agnes Kant of anders Alexander Pechtold: ze staan klaar met de zeis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden