'Denkbeest' Žižek denkt zoals Messi voetbalt

De Sloveense cultuurfilosoof Slavoj Žižek bezocht eind 2011 de deelnemers van Occupy Amsterdam die op het Beursplein in Amsterdam hun kampement hadden opgeslagen.Beeld Patrick Post

Sterfilosoof Slavoj Žižek is in Nederland. Hij trad vandaag twee keer op in de Amsterdamse Westerkerk. Als altijd voor hordes fans. Vanwaar zijn populariteit?

Weinig hedendaagse denkers kunnen op zoveel publieke belangstelling rekenen als de Sloveense psychoanalyticus en cultuurfilosoof Slavoj Žižek (1949). Zijn boeken zijn wereldwijd bestsellers en bij optredens trekt hij moeiteloos enkele duizenden toeschouwers die grif willen betalen om hem te horen spreken. Zo ook vandaag in Amsterdam.

Wat is het geheim van deze academische rockster, 'the Elvis of Cultural Studies', 'het denkbeest uit Ljubljana'? Zouden die duizenden fans zich werkelijk door al die dikke boeken ploegen die 'de gevaarlijkste filosoof van het Westen' in een moordend tempo uitbrengt? Moeilijke boeken zijn het, want hoewel Žižek zijn werk doorspekt met aanstekelijke anekdotes en verwijzingen naar kunst, literatuur, film en populaire cultuur, zijn basis ligt bij Hegel en Lacan, beiden op zichzelf al geen toegankelijke denkers.

Het ligt niet voor de hand dat de hordes fans zijn werk spellen. In de wereld van de beeldende kunst bijvoorbeeld, hoef je niet op een filosoof te promoveren om met hem weg te lopen. Onder creatieve geesten is het al jaren salonfähig om Žižek te citeren, naast filosofen als Giorgio Agamben, Michel Foucault of Walter Benjamin - ook niet de makkelijkste denkers om te lezen, maar wel zo fijn om je betoog een diepzinnig sausje mee te geven.

Meesterbetekenaar
Dat is de cynische interpretatie, want eigenlijk is met die 'losse' omgang met een denker als Žižek helemaal niet zoveel mis. Filosoof Gijs van Oenen - Žižek-fan van het eerste uur - leest Žižeks werk zelf grondig, maar begrijpt het best als anderen dat niet doen, en er tóch iets mee kunnen. Van Oenen: "Er is niet één kern of één rechte lijn bij Žižek. Je kunt prima een geïsoleerd begrip of een passage van hem gebruiken die je aanstaat, en daar vervolgens je eigen draai aan geven. Daar zou hij zelf ook geen moeite mee hebben."

De Vlaamse filosoof Frank Vande Veire oppert in zijn vorige week verschenen boek over Žižek dat de populaire denker enigszins te vergelijken is met een 'meesterbetekenaar'. Dat is een door Žižek veel gebruikt en uitvoerig bestudeerd woord, gemunt door zijn leermeester Jacques Lacan. Een meesterbetekenaar is kort gezegd een soort containerbegrip, een vlag waar wijd uiteenlopende groeperingen en individuen zich onder willen scharen, ook al zullen zij allen afzonderlijk die vlag waarschijnlijk heel anders uitleggen.

Slavoj ŽižekBeeld Flickr/UnB Agência

In het geval van Žižek herkent 'dakloos links' zich in zijn felle kritiek op het kapitalisme. Psychoanalytici waarderen zijn doordenking van ideologieën en maatschappelijke verslavingen vanuit psychoanalytische begrippen als 'lust' en 'spel'. Filosofen zijn geboeid door de verbanden die hij legt tussen Lacan, Hegel, en talloze andere denkers. Kunstenaars worden aangesproken door zijn diepzinnige analyses van culturele uitingen.

Een ogenschijnlijk bijna onbestemde variëteit. Dat is geen zwakte, het is een essentieel kenmerk van een 'meesterbetekenaar' als Žižek, schrijft Vande Veire. "Hij kan juist een dergelijk ingrijpend collectief effect hebben omdat zijn betekenis verregaand open, onbeslist is."

Met name dankzij de Rotterdamse filosoof Henk Oosterling was de populaire Žižek het afgelopen decennium meermaals te gast in Nederland. Zijn collega Gijs van Oenen, die bij deze bezoekjes vaak aanschoof als panellid, ziet Žižek als een dynamisch figuur, nergens op vast te pinnen maar altijd in beweging en altijd even virtuoos.

Denkbeweging
Van Oenen: "'Žižek' is niet zozeer de aanduiding van een man met een carrière, enkele huwelijken en een karrenvracht vol tics, neuroses en idiosyncrasieën, maar een filosofisch werkwoord, eerder dan een naamwoord. 'Žižek' is eerst en vooral de aanduiding van een denkbeweging, een paardesprong op het filosofische schaakbord, of misschien zelfs van een filosofische obsessie. Žižek zal het in ieder geval in dit opzicht met Foucault eens zijn: 'Laat het vaststellen van onze identiteit maar aan de politie over'."

Is dat niet hinderlijk, iemand die nu eens dit beweert en dan weer dat en overal een mening over heeft - van Occupy tot Shakespeare, van de Franse Revolutie tot Tom en Jerry? Welnee, vindt Van Oenen. "Het is juist die beweging in Žižek die mij aantrekt - het nooit stilstaande perspectief dat verrassend, openbarend, aanstekelijk, hilarisch en opwindend blijft, hoe vaak hij ook over hetzelfde spreekt en ondanks het feit dat zijn boeken meer op collages lijken dan op systematische argumentatieve uiteenzettingen."

Žižek is volgens Van Oenen 'de minst saaie filosoof op aarde - de Lionel Messi van de filosofie, die altijd scoort en iedereen op het verkeerde been zet, maar louter uit liefde voor het spel'.

Linksbuitenpositie
Hij vergelijkt hem ook met de wereldberoemde dirigent Valeri Gergiev, die met zijn onorthodoxe manier van werken zorgt dat musici én publiek altijd op het puntje van hun stoel blijven zitten. "Ook als je het niet met Žižek eens bent, wil je weten wat hij zegt, alleen al om de manier waarop hij het zegt. Dat Žižek graag de linksbuitenpositie bezet - Lenin, Alain Badiou, Antonio Negri - vind ik niet altijd goed te begrijpen, maar hier zou hij als Johan Cruijff kunnen tegenwerpen: 'Als ik zou willen dat jij het begreep, dan had ik het wel beter uitgelegd'."

Wat betreft die linksbuitenpositie: denker des Vaderlands Marli Huijer is na het lezen van Žižeks laatste boek ('Event') zeker benieuwd naar zijn ideeën over alternatieve economische en politieke modellen. "In het boek laat hij daar uiteindelijk slechts een glimp van zien", zegt Huijer. "Dat doet hij vaker, hij licht een tipje van de sluier op, de rest moet je zelf doen. Maar ik hoop hem wel te verleiden om iets meer los te laten."

Huijer zal hem vanmiddag interviewen. De kaarten voor een goed gesprek liggen bij Žižek bijna altijd gunstig, zegt Van Oenen. Anders dan nogal wat internationaal vermaarde denkers is Žižek niet snel beledigd en geen gekwetst ego, hij heeft zelfspot en kan zijn eigen autoriteit relativeren. Sterker nog, hij doet niets liever. Van Oenen: "Bovendien spitst hij zijn antwoorden toe op degene die de vraag stelt. Hij heeft empatisch vermogen. Hij kaatst de bal graag terug, om zijn gesprekspartners en toehoorders aan het denken te zetten."

Blijft de vraag waarom hij zich in de positie van alwetend orakel heeft gemanoeuvreerd. Misschien ook iets om hem in de Westerkerk voor te leggen.

Een recensie van Žižeks boek volgt komende woensdag in Trouw.

Slavoj Žižek: Event. Filosofie van de gebeurtenis, Uitgeverij Boom, 200 pagina's, € 19,90. Frank Vande Veire: Tussen blinde fascinatie en vrijheid. Het mensbeeld van Slavoj Žižek, Uitgeverij Vantilt, 432 pagina's, € 24,50

Twee optredens en twee nieuwe boeken

In Amsterdam trad Slavoj Žižek vandaag twee keer op in de Westerkerk. Hij hield lezingen en werd geïnterviewd, 's middags door Denker des Vaderlands Marli Huijer, 's avonds door cabaretier Jan Jaap van der Wal. Omroep Human maakte tv-opnames. Ook was Radio René aanwezig, de filosofische publieksradiomakers die radio maken in de geest van de onlangs overleden René Gude.

In Amsterdam werd de Nederlandse vertaling van Žižeks laatste boek gepresenteerd: 'Event. Filosofie van de gebeurtenis'. In dit boek analyseert Žižek de gebeurtenis: een voorval dat het gewone leven op zijn kop zet en de status quo doorbreekt; een radicale politieke breuk, de opkomst van een nieuwe kunstvorm of een intense persoonlijke ervaring als verliefdheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden