Denk aan de oude patiënten

De ziekenhuiszorg voor 75-plussers met meerdere aandoeningen is ver onder de maat. Het ontbreekt specialisten aan kennis. Ziekenhuizen zien de dure ouderen met hun vele ligdagen liever gaan dan komen.

’U moest eens weten wat voor strijd zich regelmatig afspeelt rond 75-plussers op spoedafdelingen van ziekenhuizen”, zegt Marcel Olde Rikkert, hoogleraar klinische geriatrie aan het Universitair Medisch Centrum Radboud in Nijmegen. „De helft van de ligdagen gaat op aan juist deze kwetsbare patiënten met meerdere kwalen tegelijk. Op welke afdeling moet zo’n patiënt worden opgenomen? Allerlei specialisten komen langs: kan ik er wat mee? Is de patiënt niet te kwetsbaar? En kom ik er nog vanaf, als de kwaal die zich op mijn terrein bevindt, verholpen is? De angst om een patiënt niet meer te kunnen ontslaan, is groot. Oudere patiënten liggen soms urenlang op een brancard te wachten voor ze ergens terecht kunnen. Over doorliggen gesproken. Als je dat wilt voorkomen, moet je ze vooral niet zo laten liggen.”

Er valt volgens Olde Rikkert grote winst te behalen in de zorg voor de oudere patiënten, als de overgang van huisarts naar ziekenhuis beter zou zijn geregeld. „Dat moet prioriteit hebben. Vijftig procent van de oudere patiënten komt via spoedeisende hulp binnen. Hoe zorg je ervoor dat ze snel op de goede afdeling terecht komen? De huisarts weet vaak veel meer over wat een patiënt mankeert. Daar is veel winst te behalen. Een ander probleem is het ontslag van deze patiënten. De longontsteking kan dan wel verholpen zijn, maar als je een patiënt met groot valrisico naar huis stuurt, heb je hem zo weer terug met een heupfractuur.”

Er is een groot gebrek aan kennis over de juiste behandeling van de alleroudste patiënten in Nederland, zegt Olde Rikkert. „Den Haag heeft veel belangstelling voor jongeren. Er is een ministerie voor jeugd en gezinszaken. Terecht. Maar dat er geen aparte minister voor ouderenbeleid is, miskent de omvang en complexiteit van dit beleidsterrein. De vorige minister Hoogervorst predikte voor quick-fit en marktwerking in de gezondheidszorg. Maar zo’n garagemodel is uitsluitend gericht op jongeren. De huidige beloningssystematiek voor ziekenhuizen is gericht op korte opnames en werkt voor de kwetsbare groep van de alleroudsten – met een veelal langere ligduur – contraproductief.”

Ook in de wetenschap is te weinig aandacht voor de alleroudsten. Olde Rikkert: „Artsen worden er steeds vaker op beoordeeld of ze evidence based te werk gaan, dus zorg leveren waarvan de werking bewezen en doeltreffend is. Maar in onderzoeken naar de beste en effectiefste behandelingen vallen ouderen stelselmatig buiten de boot. In bijna de helft van alle studies naar nieuwe behandelmethoden worden ouderen uitgesloten. Tussen 1990 en 2002 verschenen er ruim tachtig goede geneesmiddelenstudies voor deze kwetsbare ouderen, op een totaal van vijftigduizend. Dat is minder dan 2 promille. Terwijl iedereen weet dat juist zij grootverbruikers zijn!”

„Het komt de farmaceutische industrie gewoon niet uit om ouderen bij hun onderzoek te betrekken. Die mensen zijn niet gemakkelijk naar een ziekenhuis te krijgen en hebben een zware ziektelast. Bij hen kun je niet zomaar allerlei onderzoeksmethodes toepassen. Ze zijn te kwetsbaar, de kans op een positieve studie-uitkomst is te klein en voor onderzoek zijn ze te duur. Het gevolg is dat richtlijnen voor behandeling heel geschikt zijn voor veertigers en vijftigers, terwijl de zorg voor ouderen wetenschappelijk gezien voornamelijk nattevingerwerk is.”

Onwetendheid leidt tot fouten. Uit een recent rapport van onderzoeksinstituut Nivel blijkt dat vermijdbare schade in ziekenhuizen het vaakst de groep van 80-plussers treft. Olde Rikkert: „Tien procent van de opgenomen 80-plussers belandt door fouten in het ziekenhuis. De helft daarvan is vermijdbaar en vijftien procent overlijdt als gevolg van onbedoelde schade.” Door verkeerd medicijngebruik belanden per jaar twintigduizend mensen in het ziekenhuis. Veel van hen zijn ouderen met meerdere aandoeningen en cognitieve beperkingen. De medicijnen die zij slikken zijn stuk voor stuk uitgetest op jongeren die slechts één aandoening hebben. Maar het is niet onderzocht hoe ze uitpakken bij patiënten met meer kwalen.

Ondervoeding en uitdroging komt ook veel voor in ziekenhuizen, weer vooral bij ouderen. Maar de oplossing – wat voor en hoeveel vocht geef je de patiënt – is voor ouderen vaak net anders dan voor jongeren. Maar er is geen richtlijn.

Over het delier, acute verwardheid, is eveneens onvoldoende bekend. Olde Rikkert. „Het is medisch gezien geen spectaculair probleem, door wetenschappers vaak met dedain bekeken. Terwijl er nog veel winst valt te behalen.”

Dat geldt ook voor dementie. „Er wordt en is veel fundamenteel onderzoek gedaan. Maar er is veel te weinig praktijkgericht onderzoek. Hoe kun je de kwaliteit van leven van de alleroudsten verbeteren en de last voor de mantelzorgers verlichten? In hoeverre zijn de ouderen zelf nog inzetbaar? Wat is mogelijk met ict? Met het dreigende tekort aan werknemers in de zorg zijn dat geen onbelangrijke kwesties.”

Wetenschappelijke beroepsverenigingen van artsen en ouderenorganisaties doen nu een beroep op Den Haag om de komende tien jaar 85 miljoen euro uit te trekken voor onderzoek. Het gaat om sterk praktijkgericht onderzoek waarbij vanuit verschillende disciplines moet worden samengewerkt. Vooral dit laatste zal voor vele wetenschappers nog even wennen zijn. Olde Rikkert: „Het wetenschappelijk onderzoek in Nederland is vanouds versnipperd. Dat ligt voor de hand met fondsen die, zoals de Hartstichting, op één orgaan of ziekte zijn gericht. Dat geldt ook voor veel wetenschappelijke verenigingen met hun kleine aandachtgebiedjes. Maar 75-plussers met hun complexe problemen hebben niets aan die versnippering. De chirurg heeft geen idee hoe hij moet omgaan met psychische problemen zoals angststoornissen of depressies. Andersom raakt de psychiater totaal onthand als zijn patiënt ook met lichamelijke problemen kampt. Dat los je alleen op met multidisciplinair onderzoek. Helaas krijgen we er vanuit de industrie en de meeste collectebusfondsen de handen niet voor op elkaar. Het woord is dus aan het kabinet.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden