Denemarken

25 lidstaten zal de Europese Unie tellen na 1 mei. Sommige leden kennen we van nabij, anderen alleen van een afstand. In ieder land werd een schrijver gevraagd een portret te maken van zijn land, in tien vaste punten. Op weg naar de uitbreiding wekelijks in de Verdieping een zelfportret van een EU-staat. Na 1 mei volgen de nieuwe EU-leden.

De schrijver Ebbe Klüvedal Reich is geboren in 1940 en ging in de jaren zestig geschiedenis studeren, maar maakte zijn studie niet af. Hij werd redacteur van het linkse blad Politisk Revy en verzette zich in die tijd hevig tegen de oorlog in Vietnam. Hij woonde in de commune Maos Lyst (Mao's Welgelegen) en nam, zoals de meeste bewoners de naam Klüvedal aan, een naam uit de sprookjeswereld van Tolkien. Als schrijver brak hij door in 1972 met zijn boek Frederik over het leven van N.F.S. Grundtvig. (zie de persoon). Het werd het eerste in een reeks boeken over de Deense geschiedenis. Zijn vertellingen werden zo populair dat hij in 1978 werd bekroond tot Deens Schrijver van het Jaar.

In 1972 was hij tegen Deense aansluiting bij de Europese Gemeenschap. Tegenwoordig accepteert hij aansluiting als een bestaand fenomeen.

1 Het schilderij

Storm P.: De Vrijheid (1938).

De rode ballon van de Vrijheid verdwijnt in het niets, terwijl een rijk geschakeerd mannenkoor hem staat toe te zingen. De duizendpoot Storm P. hield niet van pracht en praal. Hij maakte zich ook geen illusies over de voortreffelijkheid van de Deense samenleving, maar hield daar op zijn eigen bijzondere manier toch veel van. Daarom werden hij en zijn wereldwijze zwervers, zijn Peter en Ping, zijn gekke uitvindingen en andere originele humor nationale eenheidssymbolen voor die tijd. En dat zijn ze nog steeds voor hen die zich hem kunnen herinneren. Hij is een volbloed representant voor de ongedwongen gezelligheid en de oprechte vrijzinnigheid, waarop wij Denen ons zo graag voorstaan.

2 De foto

Tine Schmedes geeft haar kind de borst tijdens gemeenteraadsvergadering (1974). Deze foto gaat over Deense democratie en Deense vrouwenbevrijding. De vrijstaat Christiania is het meest unieke deel van Kopenhagen. Al meteen vanaf de oprichting in 1971 heeft Christiania de hoofdstad positieve en negatieve verrassingen gebracht. In 1974 stelde Christiania zich op voor de gemeenteverkiezingen als Kiezerslijst Valgborg - en werd vertegenwoordigd door deze goede vrouw (Tine Schmedes), die er op stond haar kind de borst te geven tijdens een gemeenteraadsvergadering. Het is moeilijk voor te stellen dat zoiets kan gebeuren in een andere Europese hoofdstad. Deense vrouwen zijn gelukkig moeilijk te onderdrukken.

3 De persoon

N.F.S. Grundtvig.

Nikolaj Frederik Severin Grundtvig was de grote overgangsfiguur tussen de absolute monarchie en de democratie in de geschiedenis van Denemarken. Hoewel hij koningsgezind en conservatief was, nam hij actief deel aan het opbouwen van de nieuwe, democratische samenleving. Zijn ideeën over democratie en vrijzinnigheid hebben hun stempel gezet op de Deense wetgeving, vooral wat betreft school en kerk. Tegelijkertijd was hij een nijver liederen- en psalmenschrijver. Nog steeds zingen de Denen zijn liederen bij bijna elke plechtigheid en familie-feestdag. Niemand heeft zo'n diepgang bereikt als Grundtvig in wat het betekent om Deens te zijn.

4 Het ding

Een Christiania-fiets.

De Denen waren al heel vroeg een fietsend volkje. De contouren van het land en de aard van de mensen lenen zich daartoe. Zelfs vandaag, onder het meedogenloze regime van de auto, fietsen Denen meer dan welk ander volk in Europa dan ook. Deze fiets is heel bijzonder. Hij werd eind negentiende eeuw uitgevonden en op kleine schaal in productie genomen door Maglekilde-Petersen, dezelfde persoon die de roomafscheider uitvond, die de indrukwekkende groei van de Deense landbouw mogelijk maakte. Tegenwoordig wordt de Maglekilde-Petersen fiets gemaakt in Christiania. Waar anders?

5 De tekst

De inleiding van de Wet van Jutland (fragment), 1241.

Met de wet moet het land worden opgebouwd. Maar als een ieder genoegen neemt met het eigene en anderen hetzelfde recht gunt, dan zou men geen wet nodig hebben. Maar geen wet is te beschouwen als de waarheid. Waar men twijfelt aan wat de waarheid is, moet de wet de waarheid wijzen.

Was er geen wet in het land, dan had degene die zich het meest kan toeëigenen, het meest. Daarom moet de wet in het belang van een ieder zijn, zodat rechtschapen, vredelievende en onschuldige mensen kunnen genieten van de vrede. En zodat slechten en wettelozen vrees hebben voor dat wat in de wet geschreven staat, en daarom het kwaad dat ze in de zin hebben niet durven uitvoeren. (...) De wet moet eerlijk en rechtvaardig zijn, redelijk, volgens land's gewoonten, nuttig en duidelijk, zodat allen kunnen weten en begrijpen wat de wet zegt.

Denemarken heeft een lange en zeer goed gedocumenteerde geschiedenis. Denemarken is - tenminste in principe - een rechtsstaat, gestuurd door aanvaardbare wetten, en het land is gevrijwaard van willekeurige vonnissen en tirannieke politiestaatmethoden. Deze twee belangrijke kenmerken van ons land smelten samen in de inleiding van de Jyske Lov (de Wet van Jutland), die in 1241 werd uitgevaardigd door bisschop Gunner van Viborg. Zijn heldere formulering van een humane visie op wetgeving wordt sindsdien door de Denen geciteerd. Niet in de laatste plaats als zij van mening waren dat de staatsmacht en diens wetten zich in een verkeerde richting bewogen.

6 Het lied

Niels W. Gade: Elverskud (De dochter van de elfenkoning), hiervan 'In het oosten komt de zon op.'

Ons land bestond oorspronkelijk uit moerassen en mistige weiden. En daarom waren er ook elfen. Nu is van beide niet veel meer over dan verre herinneringen. Niels W. Gade, de meester van de Deense romantische componisten, heeft de muziek geschreven bij de legende over ridder Oluf, die een tragisch einde vindt omdat hij een elfenmeisje heeft afgewezen. Ondertussen zingt het koor: 'In het oosten komt de zon op', het mooiste en meest geliefde Deense morgenlied (met tekst van Ingemann). 'De dochter van de elfenkoning' is de belichaming van het speciale Deense aftreksel van sprookjes en Romantiek.

7 Het gedicht

Frank Jaeger: Kirsten en de weg van Gurre

We kwamen dicht bij vallend groen van boomblad

dat ons bedroog met dingen die je liefhad

De sterke witte zon. Versluierde regenplenzen

een gouden glimlach van verrassing binnen Nyrups grenzen

Wat kwamen wij toch dicht bij zo een ding

De bladval toonde ons, zo zeldzaam, plots een kring:

Daar stond een schimmel met zijn witte huid

zo zien onze arme jonkies er ooit uit

Jouw kleine warme hand zat vast in de mijne

daar kwam de stormwind waaiend met de zijne

Daar op de weg in natte blanke asfaltstromen

dreef nog meer loof dan wij daar zagen komen

Esbünderup. Het witte hospitaal

Het zondags verre nieuwe hanengeschal

Jouw blik bracht gulden velden huiswaarts na de rit

Verlangen daarnaar dat is wat je nu bezit

Er zijn veel prachtige liederen ter ere van het vaderland. Het Deense landschap is echter niet indrukwekkend. Er zijn natuurlijk uitzonderingen, zoals de Noordzee-kust en Müens Klint, maar het grootste deel van Denemarken is opgebouwd met de hemel boven en heuvels en dalen met intieme details beneden. Daarom kies ik Frank Jaeger. En ook omdat hij als geen ander weet hoe uitstekend de Deense natuur geschikt is voor verliefdheden.

8 Het gerecht

In boter gebakken schol met peterseliesaus

Misschien was het correcter geweest om geroosterd varkensvlees met knapperig zwoerd en rode kool te kiezen. Maar mijn hart gaat uit naar deze smakelijke platvis, die ook zo typisch Deens is. Hij wordt gevangen in alle Deense vaarwateren - zo lang de verontreiniging en de visserij-inspectie het toelaten. Peterseliesaus is een zeer belangrijk bestanddeel in de klassieke, Deense keuken. (Het wordt bijvoorbeeld ook gebruikt voor gebakken aal en daar heb ik niets op tegen). Dan alleen nog nieuwe, net geoogste aardappelen erbij, en een beetje citroensap.

9 De plaats

De brug over de Grote Belt

Denemarken bestaat uit een schiereiland en meer dan vierhonderd eilanden. Daarom zijn de Denen altijd - in ieder geval sinds het ijzeren tijdperk - geestdriftige bruggenbouwers geweest. Op een gegeven moment waren alle kleine bruggen gebouwd. Alleen de kroon op het werk ontbrak, de verbinding over de Grote Belt die de inwoners van Zeeland en Kopenhagen verbond met die van Funen en Jutland. Sinds 1855 is daar over gepraat. In 1997 was hij klaar. Maar liefst 13 kilometer en 401 meter. Deze mooie, overweldigende brug is een baken van de productiviteit en vitaliteit van onze maatschappij rond de eeuwwisseling. We moeten er ons dan maar in vinden dat deze ook een krachtige groei met zich meebrengt van het bij voorbaat al dolgedraaide autoverkeer.

10 De gebeurtenis

De bezetting door nazi-Duitsland in 1940 en de bevrijding in 1945 waren natuurlijk beslissende gebeurtenissen. Maar de Denen hadden niet zoveel met die gebeurtenissen te maken. Die kwamen van buitenaf. De staking van 1944 kwam van binnenuit. Tot dan toe was de verzetsstrijd uitgevoerd door een kleine minderheid. Er was wel brede onrust geweest voor die tijd. Maar het was pas toen de inwoners van Kopenhagen zich in juni verzamelden in een spontane, wekenlange algemene staking tegen de bezettingsmacht, dat de rest van de wereld inzag dat de Denen geen bondgenoten van Hitler waren. De rellen die ontstonden toen de Duitsers probeerden alles weer tot het 'normale' terug te brengen, kostte meer dan honderd Kopenhagenaars het leven, en zeshonderd mensen raakten gewond. Maar zij die overleefden waren gelukkiger en vrijer dan daarvoor.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden