Den Uyls fout: half gereformeerd en té democratisch

Een onmiskenbare bewondering koesteren voor het autoritaire optreden van Adolf Hitler? Zou je zo’n houding typisch het resultaat mogen noemen van een bekrompen gereformeerd milieu? De biografe van Joop den Uyl, Anet Bleich, alsmede Den Uyls oudste dochter, Saskia Noorman-Den Uyl, vinden van wel. Tenminste, dat is hun verklaring voor het feit dat Den Uyl als middelbare scholier en student economie tot de Duitse inval in mei 1940 gevoelig is geweest voor de rechts-nationalistische denkbeelden van Hitler. Fout natuurlijk, maar voor iemand met zijn achtergrond een niet onbegrijpelijke jeugdzonde.

Ik op mijn beurt kan me echter goed voorstellen dat deze verklaring veel lezers van Trouw gegriefd heeft. Zo ken ik de gereformeerden niet. In de jaren dertig hadden zij misschien bewondering voor hun autoritaire voorman Colijn, als groep moesten zij niets hebben van de NSB en van Hitler. In diens optreden onderkenden zij feilloos de ’anti-christ’ en in de oorlog zat menig gereformeerde schouder aan schouder met de communisten in het verzet. De illegale bladen Trouw en Vrij Nederland (waarin ook Den Uyl zich weerde) waren een product van gereformeerde bodem.

Dat neemt niet weg dat het ’bevreemdend’ is, dat juist Den Uyl gevoelig bleek voor de autoritaire verleiding, zoals Trouw-commentator Hans Goslinga zaterdag in zijn bespreking van de biografie vaststelt. Den Uyl was immers een democraat pur sang. Goslinga houdt het daarom op een Saulus-Paulusbekering: onder druk van de Duitse inval genas Den Uyl van de ene op de andere dag van zijn naïeve zucht naar radicale en autoritaire oplossingen. Hij ontpopte zich als een ’democraat tot het bittere eind’.

Ik kan me in die beschrijving wel vinden, hoewel dat bittere eind me niet lekker zit. Deze constatering stoelt op Bleichs beschrijving van de mislukte kabinetsformatie van 1977, waarin Den Uyl er niet in slaagde zijn roemruchte kabinet te prolongeren en hij zich gedwongen zag de fakkel van de macht over te dragen aan zijn rivaal Dries van Agt. Dat is bitter, temeer als men zich bedenkt dat de PvdA met de verkiezingen tien zetels winst had geboekt. Den Uyl had zich de kaarten uit handen laten spelen door zijn eigen-, overvragende partij, die hij op het beslissende moment niet durfde tegen te spreken. Dat had hij wel moeten doen, vindt zijn biografe. Dat hij dit niet gedaan heeft, is zijn ernstigste politieke fout.

Of hij daarmee zijn kabinet had kunnen redden, is nog maar de vraag. Goslinga houdt het erop dat de mislukking zich al eerder had voltrokken, in september 1977. Dat klopt, want toen kwam de PvdA met het krankzinnige voorstel om Van Agt bij een getalsverhouding van acht ministerszetels voor de PvdA en zeven voor het CDA wèl als minister van justitie te accepteren en in een getalsverhouding van zeven-zeven niet. Dat was voor Van Agt en het CDA onaanvaardbaar en terecht, zo ga je niet met de voorman van een coalitiegenoot om, ook al bestonden er nog zoveel bezwaren tegen Van Agt op justitie.

Sindsdien kwam het met de formatie niet meer goed, erkende jaren later ook PvdA-onderhandelaar Ed van Thijn. In Trouw van 24 februari 1996 onderschrijft hij het krankzinnige van dit voorstel. Maar voegt hij er vergoelijkend aan toe: ik had er stellig op gerekend dat Den Uyl mij onder de pomp zou hebben gehouden. Dat is helaas niet gebeurd. Kortom, toen al durfde Den Uyl de partij/fractie niet tegen te spreken. Als een echte, een tikkeltje autoritaire, gereformeerde zou hij dat ongetwijfeld wel hebben gedaan. De democraat in hem verzette zich daar echter tegen en zo kwam alsnog de voorspelling uit van de peetvader van het kabinet-Den Uyl, de PvdA (in)formateur Jaap Burger: „Het enige risico dat ons in Den Uyl bedreigt, is dat hij zo door en door democratisch is.’’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden