Democratische transitie Libië is uitgelopen op een nachtmerrie

Twee parlementen beconcurreren elkaar, milities strijden in de steden, duizenden inwoners zijn ontheemd

Een nietsontziende strijd tussen moslimextremisten en een oud-legergeneraal in de oostelijke stad Benghazi; milities die elkaar de hoofdstad betwisten en onlangs het laatst overgebleven vliegveld van de hoofdstad in de as legden; twee elkaar beconcurrerende parlementen; honderden doden en tienduizenden ontheemden. De democratische transitie van Libië is uitgelopen op een nachtmerrie.

Een maand geleden gaf het hoogste rechtscollege van het land het nekschot. In een omstreden uitspraak bepaalde het hof dat er dit voorjaar procedurefouten zijn gemaakt, waardoor de parlementsverkiezingen van juli ongeldig zijn. Oftewel: het internationaal erkende parlement, dat uit veiligheidsoverwegingen zetelt in de oostelijke stad Tobruk, nabij de Egyptische grens, is illegitiem. Afgevaardigden van een concurrerend parlement, zetelend in de hoofdstad Tripoli, gingen direct na de uitspraak de straat op en omhelsden elkaar.

"Daarmee is de opdeling van Libië een reële mogelijkheid geworden", zegt Suliman Ibrahim, als jurist verbonden aan de universiteit van Benghazi, die onlangs in vlammen opging na een raketinslag. Ibrahim is dit jaar gastdocent aan het Van Vollenhoven Instituut van de Universiteit Leiden. "Opdeling is een nachtmerriescenario, want het zal tot niets leiden."

Ibrahim was een van de ondertekenaars van een petitie die het parlement in Tobruk opriep de dialoog gaande te houden met groepen in de samenleving die zich benadeeld voelen, zoals de moslimbroeders. "Het droomscenario is dat de rivaliserende partijen er via dialoog uitkomen", zegt hij. "Maar dat wordt met de dag onwaarschijnlijker."

Na de verkiezingen van juli dit jaar ging het snel bergafwaarts met het land. De partij van de moslimbroeders, dominant in het vorige parlement, kon haar nederlaag niet verkroppen en betwistte de uitslag. En een maand voor de verkiezingen was Kalifa Hifter, een voormalig generaal van Kadafi, op eigen houtje een offensief tegen de moslimextremistische milities gestart in Benghazi. 'Operatie Waardigheid', noemde hij die.

Het nieuwe parlement zou aanvankelijk zetelen in deze oostelijke havenstad, maar week vanwege de gevechten uit naar Tobruk. 'Ongrondwettelijk', stelden de moslimbroeders die nu hun kans schoon zagen. Gesteund door milities uit havenstad Misrata riepen ze het oude parlement in Tripoli bijeen en benoemden een regering. 'Libische Dageraad', noemt de coalitie zich. Toen milities uit de westelijke bergstad Zintan, gezworen vijanden van Misrata, zich ermee gingen bemoeien was de chaos compleet. Gedurende gevechten in en rond de hoofdstad werden afgelopen maanden twee vliegvelden en een oliereservoir in de as gelegd.

En toen was er begin november dus ineens die uitspraak van het Libische hof. Het parlement in Tobruk verwierp deze onmiddellijk. Ook Ibrahim is kritisch. "De afgevaardigden in Tobruk hebben fouten gemaakt, bijvoorbeeld door Libische Dageraad als 'terroristisch' te bestempelen", zegt hij. "Maar het hof heeft op een mechanische manier rechtgewezen, zonder rekening te houden met wat er op het spel staat." Concreet gaat het om drie afgevaardigden die te laat waren voor een stemming, maar die later alsnog mee stemden.

Voor de buitenstaander kan het juridische gehakketak absurdistisch aandoen. Zeker met oog op de gewapende milities die in Libië de werkelijke macht vormen. Onterecht meent Ibrahim, want de legitimiteitskwestie is cruciaal, zeker waar het internationale erkenning betreft. "Bij een recente vergadering van de Opec (de vergadering van olieproducerende landen, red.) zat de delegatie uit Tobruk aan, terwijl die uit Tripoli werd geweigerd."

Hoe het nu verder moet met Libië is onduidelijk. Gesprekken tussen de partijen in woestijnstad Ghadames bleven tot dusver zonder resultaat. Ook een deling biedt volgens Ibrahim geen duurzame oplossing. "De olie zit in het oosten; de meerderheid van de bevolking in het westen, daar kan alleen nieuwe narigheid van komen!"

Een derde mogelijkheid is volgens Ibrahim dat de commissie die sinds dit voorjaar aan een grondwet werkt in afwachting van nieuwe verkiezingen als alternatieve volksvertegenwoordiging naar voren treedt. Ze bestaat uit zestig technocraten die via algemeen kiesrecht zijn gekozen en op brede steun kunnen rekenen.

"Maar eerst moeten de uiteenlopende partijen zich erbij neerleggen dat geen van hen de gewapende strijd kan winnen. Iedere uitweg uit de huidige impasse begint met dat besef."

undefined

Voortdurende onrust

Nadat de rebellen eind 2011 met hulp van de Navo een einde maakten aan het 42-jarige bewind van alleenheerser Moammar Kadafi, is het in Libië steeds onrustig geweest. De opeenvolgende interimregeringen slaagden er steeds maar niet in om greep te krijgen op de talrijke gewapende milities die waren voortgekomen uit de strijd tegen Kadafi. Ondertussen kreeg Benghazi, de wieg van revolutie, te maken met een golf van aanslagen waarbij oud-officieren, rechters, journalisten en activisten doelwit waren. Algemeen wordt aangenomen dat moslimextremisten van Ansar al-Sharia hier de hand in hebben. De groepering wordt verantwoordelijk gehouden voor de aanslag op het Amerikaanse consulaat, waarbij in 2012 de ambassadeur omkwam.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden