Democratische revolutie met president Gus Dur

De verkiezing van Gus Dur en Megawati tot president en vice-president van Indonesië zijn onderdeel van een democratische revolutie. Een revolutie die alleen kan slagen als het Westen eigenbelang terzijde schuift en Indonesië helpt z'n economische crisis te boven te komen.

Het politieke landschap van Indonesië is binnen vier dagen onherkenbaar veranderd. De drie boegbeelden van de 'reformasi' die vorig jaar nog aarzelend naar de beste strategie zochten, bezetten nu de drie hoogste posities in het land.

Abdurrahman Wahid (Gus Dur) is, ondanks zijn fragiele gezondheid, tot president gekozen; Megawati Soekarnoputri is toch nog vice-president geworden, en Amien Rais, die eigenlijk de grote verliezer was van de algemene verkiezingen van afgelopen juni, bezet de formeel hoogste functie, het voorzitterschap van het Volkscongres (MPR), het hoogste staatsorgaan. Hierdoor kan men spreken van een 'democratische revolutie'.

De representant van Soeharto's 'status-quo', B.J. Habibie, kreeg van de andere representant van die vleugel, generaal Wiranto, een dolkstoot in de rug. Het leger trok zijn handen van Habibie af. Dat luidde diens val in.

Eerder had Akbar Tandjung, de voorzitter van Habibie's Golkar-partij, al duidelijk gemaakt hem te zullen laten vallen als zijn verantwoordingsrede door het Volkscongres zou worden afgewezen. Op voorhand werd hij hiervoor beloond door de 'reformasi'-partijen die Tandjung begin oktober met ruime meerderheid tot voorzitter van het parlement (DPR) benoemden, de vierde hoogste functie. Tandjung wordt gezien als 'reformist' binnen de Golkar, al is hij onder Soeharto tien jaar minister geweest en functioneerde hij onder Habibie zelfs enige tijd als secretaris van het presidentieel kabinet, een soort premierschap. Maar hij brengt dus wel veel bestuurlijke ervaring mee.

Megawati heeft haar benoeming tot vice-president te danken aan Gus Dur, die Akbar Tandjung ervan wist te overtuigen die post omwille van de rust en eenheid binnen het land niet zelf te ambiëren. Ook Tandjung en Amien Rais hebben hun beider functies te danken aan het politieke meesterschap van Gus Dur. In de Nederlandse pers wordt dit vaak laatdunkend afgedaan als politieke koehandel. Men vergeet dan dat we te maken hebben met een democratisch proces, waarin gekozen volksvertegenwoordigers onderhandelen op basis van de politieke machtsverhoudingen na de verkiezingen van juni 1999. Die verkiezingen hadden geen eenduidig antwoord opgeleverd, waardoor coalities moesten worden gevormd. De problemen waar Indonesië voor staat, zijn zo immens, dat alleen een breed politiek draagvlak enig perspectief biedt. Dat betekent per definitie politieke compromissen en dat is geen koehandel.

Gus Dur lijkt dat brede draagvlak te hebben gecreëerd, waardoor de zo gevreesde broederoorlog voorlopig afgewend lijkt. Hij was daar als enige toe in staat. Als politiek strateeg is hij op zijn minst de evenknie van de meesterpoliticus Soeharto, want van al diens opponenten wist Gus Dur, ondanks alle politieke intriges van Soeharto, als enige toch in het zadel te blijven. Hij moest daarbij soms wel 'vuile handen' maken. Dat was hij zich bewust, maar hij zei te handelen in de overtuiging zijn droom van een pluriform, tolerant en democratisch Indonesië zo overeind te kunnen houden. Dit was lang niet altijd voor buitenstaanders te volgen.

Zijn 'afdekken' van de militaire moordenaars van Tanjung Priok (september 1984), zijn 'partnerruil' in de jaren negentig waarbij hij van 1993-1996 Megawati steunde en voor de verkiezingen van 1997 een switch maakte naar Mbak Tutut, de oudste dochter van de toenmalige president Soeharto; en zeer recent, zijn 'afschermen' van het Indonesische leger van buitenlandse kritiek op de oorlogsmisdaden in Oost-Timor, zijn tegenaanval op de vermeende partijdigheid van Unamet en vooral het 'verraad' van Australië in de Oost-Timorkwestie, zijn voorbeelden van zijn politieke tactiek en strategie.

In negatieve zin kan dit 'draaikonterij' worden genoemd. In positieve zin kan het ook worden aangeduid als politieke acrobatiek waarbij Gus Dur, als een meester-jongleur, in staat bleek niet alleen zijn eigen idealen in de lucht te houden, maar ook de belangen van zijn politieke rivalen. De vraag is nu: hoeveel van zijn eigen idealen wist hij nog in handen te houden? Of heeft hij, om president te kunnen worden, al zulke vuile handen gemaakt dat zijn geloofwaardigheid te zeer is aangetast?

Het is nog te vroeg om daar een antwoord op te geven. Maar het feit dat hij generaal Wiranto op de politieke achtergrond heeft weten te houden, biedt enige hoop. (Moest hij het daarom vorige maand zo opnemen voor het leger?)

Veel zal afhangen van de samenstelling van zijn kabinet. Het politieke bestel schrijft een presidentieel kabinet voor, overeenkomstig het Amerikaanse model. Maar tijdens de onafhankelijkheidsstrijd kon men, met dezelfde grondwet, ook goed uit de voeten met een soort parlementair kabinet: een premier naast de president.

De Indonesische samenleving verkeert nu in een soortgelijke crisis. Zo'n regeringsvorm ontlast de nagenoeg blinde Gus Dur van het dagelijkse politieke handwerk. Hij kan zich dan vooral opwerpen als bruggenbouwer, een taak waar hij alle kwaliteiten voor in huis heeft. Niet alleen zijn buitengewone intellectuele en spirituele gaven, maar vooral ook zijn groot gevoel voor humor, waarmee hij zo dikwijls politieke tegenstanders heeft ontwapend, zullen hem goed van pas komen.

Het gevaar van nationale desintegratie is nog niet geheel geweken, maar afgelopen week zijn de democratische krachten duidelijk versterkt. Dat is pure winst.

Het buitenland, liefst met Nederland op de eerste rij, zou er alles aan moeten doen dit begin van democratisering zo goed mogelijk te ondersteunen. Een herstel van de economie is hierbij van groot belang. Daarmee zijn niet direct grote bedragen gemoeid, maar wel moeten de belangen van de Indonesische bevolking voorop worden gesteld, en niet alleen de eigen handelsbelangen. Zo'n steun is een kwestie van lange adem, want het is een illusie te verwachten dat de problemen van Indonesië met de 'democratische revolutie' van afgelopen week als sneeuw voor de zon zijn opgelost.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden