Democratisch tekort los je niet op met dit referendum

Het Oekraïne-referendum levert ongemak op. Op vele manieren en op vele plekken. Zo ook bij D66. Bij die partij leidt de gisteren door het Sociaal en Cultureel Planbureau getrokken conclusie in een kwartaalonderzoek tot hevige twijfel en, laten we het noemen, niet al te beginselvast gedrag.

Volgens het SCP-onderzoek wordt het referendum een zaak van de brede massa en houdt de maatschappelijke elite het hart vast. Het is de conclusie in mijn eigen woorden, want uiteraard stelt het SCP het neutraler. Het planbureau concludeert dat het vooral de kiezers van de PVV en de SP zijn die voorstander zijn van het referendum.

Zo wordt het referendum een nieuw bewijs voor de grote maatschappelijke tegenstelling van deze tijd: de tegenstelling tussen hoger- en lageropgeleiden.

D66 heeft daar last van. Ooit de partij die zich trots liet aanleunen dat het referendum tot de kroonjuwelen van D66 hoort. Nu de partij die de uitslag van het referendum van volgende week vreest en tracht aan te tonen dat het associatieverdrag met de Oekraïne zich helemaal niet leent voor een referendum. Het heeft er in ieder geval toe geleid dat binnen de partijtop de onvrede de kop op steekt.

De steun voor het referendum als uitdrukking van de kiezerswil is volgens het SCP-onderzoek veruit het grootst onder lager- en middelbaaropgeleiden. Onder die groepen is het vertrouwen in de politieke instituties ook het laagst. En juist dat verband -wantrouwen en teleurstelling zorgen voor hoop op verbetering via volksraadplegingen - is het meest zorgwekkend.

De volgende teleurstelling is immers al weer ingebouwd. Het gevoel niet gehoord te worden en de conclusie dat 'ze' in Den Haag maar wat doen en dat 'onze' belangen daar te grabbel gegooid worden is immers diepgaander en heeft fundamenteler oorzaken dan dat met een paar referenda kan worden weggenomen.

Directeur Kim Putters van het SCP plaatste vorig jaar november tijdens de Lunshoflezing in het Haagse Nieuwspoort het referendum van volgende week al in het kader van het veronderstelde democratische tekort en de behoefte om het Nederland van de gewone Nederlander 'weer terug te pakken'. Het referendum is vooral een afrekening met een veronderstelde politieke elite en zal volgens hem zorgen voor een nog grotere afstand tot de politiek.

Er is een groot democratisch tekort. Nu het vertrouwen in de politiek zo laag is, valt dat gewoonweg niet meer te ontkennen en al helemaal niet te negeren. Maar referenda van het huidige soort zijn daarvoor niet de oplossing.

Ook Putters ziet het democratisch tekort vooral als een opdracht om vooral de lokale democratie verder te ontwikkelen.

Op lokaal niveau is pas echt sprake van een crisis. Het gevoel niet serieus genomen te worden en geen greep te hebben op de eigen situatie hebben toch eerst en vooral te maken met de overtuiging in je direct omgeving gehoord te worden.

Referenda zouden dan in tweede of wellicht pas derde instantie nuttig en heilzaam kunnen zijn. Tenminste als dan volop nagedacht is over de vraag hoe resultaten van volksraadplegingen in te bouwen in het politieke besluitvormingsproces. En minder 'we zien wel waar we zo ongeveer uit zullen komen'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden