Democratie valt tegen

De Turkse elite haat de regeringspartij AKP. Waarom verzetten deze beter opgeleide Turken, die voorheen westers georiënteerd waren, zich nu ineens tegen democratisering? „Onze elite hield van de westerse muziek, het dansen, de drank. Maar ze ontdekt nu dat bij het Westen ook de democratie hoort.” En dat valt tegen.

In de bar van tennisclub TED in Istanbul blaast een groep mannen uit van hun tenniswedstrijd. Het proces tegen de AK-partij domineert het gesprek. De mannen haten de AK-partij en premier Tayyip Erdogan. Een van de mannen, een arts, schreeuwt woedend: „Het leger moet ingrijpen. Het leger moet grote schoonmaak houden. Eerste stap is het ophangen van Tayyip Erdogan.” Niemand maakt bezwaar.

De Turkse elite haat niet alleen de regeringspartij AK, maar ook iedereen die meer democratie wenst, de Europese Unie, intellectuelen die meer vrijheid van meningsuiting willen, schrijvers die over Armeense genocide schrijven en iedereen die meer rechten voor de Koerden wil. Waarom is deze elite, die voorheen wel westers georiënteerd was, in korte tijd op zo’n radicale wijze verworden tot ’de’ kracht die zich verzet tegen de democratisering van het land?

Dit deel van de Turkse bevolking maakt 20 procent uit van het totaal en wordt aangeduid met verschillende namen: de Witte Turken, de elitairen, de nationalisten, de seculieren, de republikeinen, de kemalisten... Het zijn de beter opgeleide Turken, die in de betere wijken wonen. Ze zijn in een strijd gewikkeld met de grote meerderheid die de macht komt opeisen. ’De zonen van Atatürk’ gaan vechten. Ze gooien het bijltje er niet bij neer, dat mag duidelijk zijn.

Een beroemd fotomodel verwoordde de zelfingenomenheid van deze bevolkingsgroep enkele dagen geleden op de televisie: „Waarom is de stem van een herder net zoveel waard als die van mij? De AK-partij (die met 47 procent van de stemmen een absolute meerderheid in het parlement heeft, red.) is de partij van het voetvolk.”

Het fotomodel kreeg bijval van een bekende schrijfster, en de volgende dag kreeg ze steun in de pers. Op internet schreeuwen stedelijke Turken dat ze genoeg hebben van de AK-partij en de plattelanders die zorgen voor overbevolking in de steden. ’Ga terug naar je dorp’ is de algemene wens aan het adres van de Turkse emigranten die in achterstandswijken leven en massaal op de moslimdemocratische AK-partij stemmen.

Volgens socioloog Emre Akoz zullen de kemalisten alles op alles zetten om de status quo te handhaven. Die houdt in dat de gekozen politici over alles mogen beslissen, behalve over de koers die de staat vaart.

Akoz over die koers: „De Turkse staat moet militaristisch zijn, de mensen moeten Atatürk adoreren en het leger moet een heiligenstatus hebben.”

Akoz ziet dat de rijkere elite zich verzet tegen veranderingen en vindt dat Turkije blij moet zijn met deze vorm van terugvechten. „Turkije transformeert. Het wil democratischer en opener zijn. Onder begeleiding van de Europese Unie werkt men aan het installeren van een echte democratie. Elders in de wereld zijn dergelijke veranderingen nogal eens met bloedvergieten gepaard gegaan.”

Er zijn nog geen veldslagen geweest in de straten van Turkije, maar de republikeinen voeren wel een ’politieke loopgravenoorlog’. Vooral in het afgelopen jaar was dat het geval. Eerst werden de ’red de republiek’-demonstraties gehouden waaraan miljoenen mensen deelnamen. De grote hoop was dat de republikeinse CHP de verkiezingen zou winnen. Om dat te bewerkstelligen publiceerde het leger een tekst waarin het ’legerminnend’ Turkse volk werd gewaarschuwd voor de AK-partij. Maar de aanhang van de CHP bleef steken op slechts twintig procent van de stemmen.

Vervolgens probeerde men de verkiezing van Abdullah Gül tot president te blokkeren. Een moslim-democraat in het paleis van Atatürk, stichter van de seculiere Turkse staat, was uit den boze. In dat streven schoten de rechters van het Constitutionele Hof te hulp. Volgens hen moest twee derde van het parlement aanwezig zijn in het parlement om een president te kunnen kiezen, een regel waar men in Turkije nog nooit van had gehoord. Met de hulp van andere kleinere oppositiepartijen lukte het de AK-partij toch om Gül alsnog in het paleis in Ankara te krijgen.

Nu heeft de republikeinse elite, acht maanden na de grote verkiezingszege van de AK-partij, een nieuwe zet gedaan. De openbare aanklager is een proces begonnen bij het Constitutionele Hof om de AK-partij helemaal te verbieden. De openbare aanklager wordt gesteund door de CHP, het leger, de rechterlijke macht, de bureaucratie en de rijkere Turken in de betere wijken, dus ongeveer twintig procent van de Turkse bevolking. Het Constitutionele Hof nam gisteren een officiële aanklacht in behandeling die de AK-partij ervan beticht een gevaar voor het land te zijn.

Toch blijft het de vraag hoe het zover heeft kunnen komen. Schrijver Ahmet Altan, die meermalen voor de rechter is verschenen vanwege zijn dwarse meningen, analyseert: „Onze elite heeft van het Westen gehouden. De verliefdheid gold de muziek, het dansen, de stropdassen, de hoeden, de drank, enzovoort. Met het proces voor de toetreding tot de EU ontdekt men dat bij dat Westen ook democratie hoort. En dat betekent dat de grote arme massa, die qua kleding en gedrag helemaal niet zo westers overkomt, het voor het zeggen gaat krijgen in het land.”

En dan vooral: zonder dat het leger mag ingrijpen als het dat nodig vindt. „De Turken die trouw zijn aan de decennia oude staatsideologie, willen een land dat niet onder invloed staat van de rest van de wereld en dat niet is onderworpen aan de besluiten van het parlement. Zij willen koste wat kost de transformatie van het land tegenhouden. Voor hen is het een nachtmerrie dat ze leven in een land waar plattelanders, die nog maar kort in de steden wonen, de baas van dat land zijn.”

Bij de tennisclub TED kijkt een oudere man, Ali Pazarci, op de tribune naar een wedstrijd tussen twee meisjes. Een van hen is zijn kleindochter. Hij zegt: „Ik ben zakenman en ben in bijna alle Europese landen geweest. Het heeft me niet verbaasd dat de Europese Unie achter de AK-partij staat. Ze kunnen niet begrijpen dat zo’n grote regeringspartij verboden kan worden. Ze reageren zo omdat ze Turkije niet begrijpen. Wat het fascisme is voor Europa, dat is het islamfundamentalisme voor ons. Je moet Turk zijn om aan te voelen dat die AKP’ers zich anders voordoen dan ze zijn. De Europeanen zullen dat niet begrijpen, maar ik hoop dat de AK-partij verboden wordt en Erdogan achter de tralies verdwijnt.”

Zijn kleindochter slaat een ace. Haar rivale vindt dat de bal uit was en gaat verhaal halen bij de scheidsrechter.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden