Opinie

Democratie vaart wel bij 'echte' oppositie

Fractieleiders Diederik Samsom (PvdA, op de rug), premier Mark Rutte, Sybrand Buma (CDA), en Alexander Pechtold (D66, op de rug) en Bram van Ojik (GroenLinks) tijdens het uitslagendebat van de NOS in cafe Dudok in Den Haag. Beeld anp

Niet-constructieve oppositiepartijen worden steeds meer in de verdediging gedwongen. Ten onrechte, vinden Joop van Holsteyn en Ruud Koole: de oppositie mag haar rol zelf kiezen.

Verdere versnippering en fragmentatie zijn na de verkiezingen van afgelopen week een feit. Het lijkt zeker dat het zittende kabinet nu extra inspanningen moet verrichten om meerderheden in de senaat te vinden. En elk nieuw kabinet zal, na de volgende Kamerverkiezingen, eveneens in de Eerste Kamer geconfronteerd worden met een veelheid aan relevante partijen.

Onder deze omstandigheden groeit de rol van de 'constructieve oppositie'. Partijen die niet in de regeringscoalitie vertegenwoordigd zijn, worden nauw betrokken bij de vorming van beleid dat vervolgens mag rekenen op meerderheidssteun. Dat ziet er in termen van uitkomsten fraai uit. Immers, het land moet geregeerd worden, de coalitie tracht het regeerakkoord uit te voeren, en constructieve oppositiepartijen hebben veel in de melk te brokken en melden hun achterban successen.

Verschillende rollen
Maar deze ogenschijnlijke win-winsituatie kan een giftige werking hebben op de politieke verhoudingen en het democratische spel. Ten eerste is in ons bestel een verschillende rollen weggelegd voor regering en parlement: de regering regeert en het parlement controleert, waarbij coalitiepartijen wellicht vaak een welwillende houding aannemen.

Voor de burger zijn regering en regeringspartijen te onderscheiden van oppositie. Bij verkiezingen kan die burger besluiten een kabinet te steunen, dan wel de kans te bieden aan de oppositie als alternatief.

Bij het wegpoetsen van scheidslijnen tussen regering en oppositie - als gevolg van de dubbelzinnige mengvorm van constructieve oppositie - is het kiezen van een alternatief veel gecompliceerder. De kiezer die werkelijk af wil van een kabinet, wordt bijna gedwongen de uiterste flanken van het politieke spectrum op te zoeken en moet terecht bij wat ter onderscheiding van constructieve oppositie valselijk de 'echte oppositie' is gaan heten.

In de verdediging
In de manier waarop etiketten op vormen van oppositie worden geplakt, schuilt een tweede risico. In de politieke praktijk is het misschien verhelderend om de 'constructieve' oppositie te onderscheiden van oppositiepartijen die niet met het kabinet in zee gaan in afzonderlijk overleg gericht op deelakkoorden. De kwalificatie 'constructieve oppositie' wint echter aan normatief gewicht.

Bij de Statenverkiezingen zijn partijen die kiezen voor oppositie zonder op voorhand te verklaren te willen deelnemen aan de constructieve oppositie, in de verdediging gedrongen. Ze worden op hun houding aangesproken alsof zij zich onverantwoord opstellen, alsof hun positie dubieus zou zijn.

De wezenlijke rol die oppositiepartijen - die zelf mogen uitmaken of, hoe en in welke mate zij kabinetsplannen steunen - simpelweg als oppositie kunnen en moeten spelen, wordt betwist. Want het bedreigt de bestuurbaarheid, het zou een gevaar voor de stabiliteit zijn. Bestuurbaarheid kan echter nooit het enige doel zijn, zelfs niet de prioriteit hebben. Een gezonde, vitale democratie bestaat bij de gratie van oppositie.

Destructief effect
Dat premier Rutte op zoek gaat naar (nieuwe) partners om zijn plannen te steunen, is logisch. Dat overige partijen proberen kabinetsplannen naar eigen politieke kleur bij te stellen, is begrijpelijk. Maar wees voorzichtig met het ophemelen van iets als 'constructieve' oppositie en het denigrerend spreken over overige oppositie.

Als de praktijk van vandaag de norm wordt van morgen, mag op termijn een destructief effect ervan worden verwacht.

Regeerbaarheid en bestuurbaarheid zijn mooi, maar liefst niet ten koste van de parlementaire democratie en van gezonde parlementaire verhoudingen.

Joop van Holsteyn en Ruud Koole: verbonden aan het Instituut voor Politieke Wetenschap van de Universiteit Leiden

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden