Democratie overleeft ook populisten

Onze scheiding der machten is een uit- gebalanceerd geheel dat ons behoedt voor echte ontsporingen, betoogt Frank van den Heuvel

De trias politica, de checks and balances van ons democratisch stelsel, kan prima omgaan met de uitkomsten en gevolgen van recente verkiezingen.


De storm rondom de presidentsverkiezing van Donald Trump lijkt geluwd. Veel kritiek was er op de uitslag. Dit bevestigt precies waarom mensen kiezen voor de populisten. Oprecht verontruste kiezers uiten hun zorg en kiezen iets anders dan de gevestigde orde. Dit democratisch recht wordt deze mensen nu verweten. Hillary Clinton noemde deze mensen 'deplorables'. Een uitspraak die net zo dom is als de 'minder Marokkanen'-uitspraak van Wilders: het wegzetten van een groep mensen. De keuze voor de Brexit en de verkiezing van Trump zijn een wezenlijk onderdeel van onze democratie, die robuust genoeg is dit op te vangen.


Onlangs deed het gerechtshof in het Verenigd Koninkrijk de uitspraak dat het Britse parlement zich ook moet uitspreken over de Brexit-plannen die er dadelijk voorliggen. Inmiddels heeft de hoogste rechter in het VK deze uitspraak bevestigd. De Brexit is dus niet enkel aan het Britse kabinet. Prachtig. De trias politica van Montesquieu, de Franse rechtsfilosoof, komt scherp naar voren: rechterlijke, uitvoerende en wetgevende macht hebben allemaal een rol. De balance of power.


Deze uitspraak betekent dat het parlement, na een niet-verplichtend referendum, moet oordelen over hetgeen straks voorligt. Als het parlement 'nee' zegt, kan premier May maar één ding doen: het Lagerhuis ontbinden en nieuwe verkiezingen uitschrijven. En deze gaan dan over wel of geen Brexit. Het tweede referendum, waar veel Britten eind juni om vroegen. De uitslag zal dan pro-EU zijn. Het democratisch systeem blijkt dan tegen een schok te kunnen.

Uiterste redmiddel

En de Verenigde Staten? Is daar het systeem robuust en corrigerend genoeg onder president Trump? Zeker. Trump is de uitvoerende macht, maar heeft te maken met het, inderdaad ook Republikeinse, Congres (Senaat en Huis van Afgevaardigden), dat als wetgevende macht de voorstellen zal wegen. Democraten, maar zeker ook Republikeinen, zullen Trump niet blind volgen. De Republikeinen, die zich afgelopen jaar gegijzeld voelden door (kandidaat) Trump, zullen weer zelf aan het stuur willen zitten.


Overigens kan de president zijn veto uitspreken over een aangenomen wet, maar ook daar kan het Congres weer op reageren. Allereerst door hem op andere dossiers dwars te zitten, maar mocht Trump desastreuze dingen doen, dan rest de impeachment-procedure. Een president kan worden afgezet middels een meerderheid van de helft plus één in het Huis van Afgevaardigden, gevolgd door een tweederde meerderheid in de Senaat. Ook hier dus balans en een uiterste redmiddel om een verkeerde uitvoerende macht - de VS hebben geleerd van het oude Europa - te breken. Een extreme rechter in het Hooggerechtshof benoemen door Trump is ook lastig, want deze kandidaat moet goedgekeurd worden door de Senaat. Montesquieu in de Nieuwe Wereld.


We willen allemaal democratie. Nu brengt de democratie op allerlei plaatsen in de wereld populisten aan de macht. Het is verkeerd dan meteen te twijfelen over ons stelsel. Want een stabiele democratie met een politiek systeem met ingebouwde stabilisatoren, checks and balances en eventueel benodigde correctiefactoren, zal ons helpen.


Wel geven recente verkiezingen aan dat de politici in Londen, Den Haag en Washington op zoek moeten naar een nieuwe legitimatie, naar betere antennes voor wat er leeft in de samenleving en wat mensen echt raakt. Dat is terecht, want de samenleving wordt niet gemaakt in de hoofdsteden en de regeringscentra, maar juist daarbuiten. Een robuuste machtenscheiding behoedt ons voor echte ontsporingen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden