Vandaar dit boek

'Democratie is ook een vorm van beschaving'

null Beeld RV
Beeld RV

Marcel ten Hooven (1957) is journalist en schrijver

Dit boek komt voort uit zorg en ergernis. Wat gebeurt er met de democratie? Staan ontwikkelingen rond Trump in de VS, rond de koers van regeringen als die van Polen en Hongarije, rond de verkiezingsoverwinning van de populisten en rechts-extremisten in Italië en rond het Brexit-referendum op zichzelf? Of moeten we ons ook in Nederland achter de oren gaan krabben?

Terwijl ik aan het boek werkte, las ik de roman 'Het complot tegen Amerika' van Philip Roth. Die beschrijft de ondermijnende krachten als een giftig, maar reukloos gas dat van onder de deur komt.

Spiegel

Discussies over democratie gaan vrijwel altijd over de vraag wat de juiste vorm is en of er stelselwijzigingen nodig zijn. Bijna nooit over de achterliggende ideeën. Democratie is niet alleen een methode om macht aan een aantal mensen te delegeren die dan met zijn allen bindende besluiten moeten nemen. Er is ook een morele kant: rekening houden met anderen en beseffen dat je zelden volledig je zin kunt krijgen. Democratie is als spiegel van onze verscheidenheid ook een vorm van beschaving. Het is een geesteshouding, zoals sociaal-democraat Jacques de Kadt het noemde. Niemand heeft de waarheid in pacht en het is gevaarlijk als iemand pretendeert dat wel te hebben.

Nepparlement

Precies dat doen populisten wel. Ze schelden op de ander, maken die belachelijk en laten het voorkomen of zij de volkswil kennen. Dat is bedrog. Ze vermommen hun eigen gelijk als het gelijk van iedereen. Als ze hun zin niet helemaal krijgen, deugt het systeem niet. Dan heet de volksvertegenwoordiging plots 'nepparlement' en worden ook vitale bijdragen aan evenwicht in een democratie als de rechtspraak en de media verdachtgemaakt als vijanden van het volk. Democratie betekent niet dat iedereen gelijk denkt, maar dat iedereen gelijk is voor de wet.

Wall Street

Het ware liberalisme staat op de bres voor vrijheid en de rechtsstaat. Dat heeft alles te maken met de politieke denktraditie die ontstond als reactie over overleefde machtsinstituten als de kerk en absolute vorsten. De liberale denker Adam Smith hekelde grenzeloze bewondering voor rijkdom en verachting voor armoede. Hij noemde dat 'de corruptie van het morele besef'. Neoliberalisme staat naar mijn mening bijna haaks op echt liberalisme. Markt wordt de enige oriëntatie. Ieder voor zich, naar het motto van Gordon Gekko uit de film 'Wall Street': Greed is good (hebzucht is goed). Alles wat niet in economische winst is uit te drukken, zoals onderwijs, kunst en wetenschap, raakt in de verdrukking.

Januskop

Democratie vraagt mensen die er verantwoordelijk mee omgaan. Politici moeten balanceren tussen politiseren, het uitvergroten van verschillen, en het pacificeren, het toedekken van die verschillen om goed te kunnen samenwerken. Die januskop komt vooral tot uiting rond verkiezingen. Mensen vinden dat moeilijk, maar die twee koppen zijn nodig. Het alternatief zijn technocraten die doorschieten in het pacificeren of populisten die doorschieten in het politiseren. Goede politici doen allebei. De Italiaanse Vijfsterrenbeweging, die al voor de verkiezingen roept met niemand te wil- len samenwerken omdat ze dan compromissen moet sluiten, is afschuwelijk en antidemocratisch.

Hoop

Uiteindelijk blijf ik ondanks zorg en ergenis wel hoopvol. Ons stelsel deugt en is beter dan het Amerikaanse of Engelse waar grote minderheden met regeringen zitten opgescheept die ze verafschuwen. Dan hebben wel tegenkracht nodig tegen de antidemocraten.

Marcel ten Hooven
De ontmanteling van de democratie. Hoe de samenleving verstoord raakt - en wat eraan te doen.
De Arbeiderspers; 256 blz. € 19,99

Lees ook: Vandaar dit boek: 'De straat van mijn onzichtbare vriendinnetje'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden