Democraten opgelet: dit is hoe Trump straks kan worden verslagen

Het bureau van de president in het Oval Office in het Witte Huis. Beeld AP

De Democraten hebben de tussentijdse verkiezingen in de Verenigde Staten gewonnen. Maar kunnen ze ook het Witte Huis terugpakken? Drie lessen voor de presidentsverkiezingen van 2020.

 Na de onverwachte zege van Donald Trump in 2016 leken de Democraten het spoor een tijd lang bijster. Als hun ‘meest gekwalificeerde kandidaat ooit’, Hillary Clinton, het al niet van een populistische paljas als Trump kon winnen, hoe moest het dan wel? Het nadenken over zulke vragen werd de afgelopen jaren bovendien bemoeilijkt door de onconventionele regeerstijl van Trump. Die produceerde een niet-aflatende stroom aan ophef en verontwaardiging en zoog zo als het ware alle zuurstof uit de politieke atmosfeer. Voor een fundamentele discussie over een nieuwe koers leken de Democraten nauwelijks nog adem over te hebben.

Maar na de verkiezingsoverwinning van deze week moeten de Democraten een zucht van verlichting hebben geslaakt. Ze wonnen in het Huis van Afgevaardigden zeker dertig zetels terug van de Republikeinen en ook minstens zeven gouverneursposten. In veel gevallen gebeurde dat op plekken waar twee jaar geleden nog werd gekozen voor Trump. Het is dus wel degelijk mogelijk om Trump te verslaan, bij de presidentsverkiezingen van 2020.

Dat de Democraten dat ook gaan doen, is alleen nog lang niet gezegd. Want in staten als Missouri, Indiana en North Dakota bleek dat de Democraten ook nog steeds kwetsbaar zijn. Dat zijn drie staten die twee jaar geleden naar Trump gingen en waar nu Democratische senatoren hun zetel verdedigden. Ze verloren die aan de Republikeinen, mede doordat Trump er persoonlijk campagne kwam voeren.

Alle kiezers aanspreken

Kortom, de partijstrategen van de Democraten zullen hard moeten nadenken welke lessen er uit deze verkiezingen zijn te trekken. En in hun achterhoofd houden: als Trump straks zelf meedoet, zal zijn achterban gemotiveerder zijn dan nu. Omgekeerd geldt natuurlijk ook: deze keer konden de Democraten overal de kandidaten opstellen die de stemmers in dat specifieke district aanspraken. Maar om de presidentsverkiezingen te winnen, hebben ze één kandidaat nodig die alle kiezers in alle delen van Amerika aanspreekt.

Of, nou ja, alle kiezers? In de Verenigde Staten zijn alle kiezers gelijk, maar sommige kiezers gelijker dan andere. Bijvoorbeeld doordat ze in een cruciale staat wonen.

Want een meerderheid van het totaal aantal stemmen winnen de Democraten meestal wel – sinds 1988 gebeurde het slechts één keer dat een Republikeinse presidentskandidaat de zogeheten electoral vote won: dat was George W. Bush in 2004. Maar bij Amerikaanse presidentsverkiezingen telt niet de meerderheid van de stemmen, maar de meerderheid van het aantal kiesmannen. Iedere staat heeft een aantal kiesmannen te vergeven en de winnaar in een staat krijgt alle kiesmannen, al is de zege nog zo krap.

Daarom hebben partijstrategen in de VS het zelden over ‘de meerderheid’ en vaak over het ‘pad naar de overwinning’. Op dat pad liggen de staten die je moet winnen om aan ten minste 270 kiesmannen te komen. En voor de Democraten is het moeilijk een pad uit te zetten dat niet door de industriële staten in het noordoosten loopt, zoals Michigan, Pennsylvania en Ohio. Daar wonen veel arbeiders die van oudsher Democratisch stemmen, maar zich in 2016 achter Trump schaarden.

Obama-Trump en Romney-Clinton

Dat zijn de zogeheten Obama-Trump-kiezers. Want niet alleen kiezers in bepaalde staten hebben de speciale aandacht van de partijstrategen, ook bepaalde groepen kiezers die makkelijk naar de ene of de andere kant kunnen overlopen. En die Obama-Trump-kiezers, die willen de Democraten dus erg graag terugwinnen. Dat is ze bij de verkiezingen van deze week aardig gelukt.

Zo volgden de Democraten met buitengewone aandacht hoe in Ohio de Democratische senator Sherrod Brown zijn zetel met gemak verdedigde, in een staat die twee jaar geleden voor Trump koos. Brown is een economisch populist, die zich net als Trump opwerpt als beschermer van de bedreigde industrie.

Maar er is nog een andere categorie kiezers die voor de Democraten belangrijk is, de Romney-Clinton-kiezers. Als je van hen een karikatuur maakt: dat zijn de brave burgers van het politieke midden, die in de voorsteden wonen. In 2012 stemden ze niet op Obama, maar op de nette Republikein Mitt Romney. Maar Trump is voor hen te extreem, en dus kozen ze vier jaar geleden voor Clinton. Ook deze kiezers hadden een groot aandeel in de verkiezingsoverwinning van deze week, blijkt uit alle analyses.

Je voelt de moeilijkheid al: met een kandidaat van het type Sherrod Brown, die populair is bij de Obama-Trump-kiezers, lopen de Democraten het risico dat ze de Romney-Clinton-kiezers weer van zich vervreemden. Zo heeft ieder voordeel zijn nadeel.

Toch zijn er uit de uitslagen van deze week ook wel drie algemene lessen te trekken, die de Democraten ter harte kunnen nemen, als straks de race om het Witte Huis op stoom komt.

LES 1: Authenticiteit is belangrijker dan ideologie

Moeten de Democraten de kiezers van het midden terugwinnen door ideologisch in het midden te gaan zitten, of moeten ze juist hun eigen achterban een duidelijk links verhaal bieden? Discussiëren over die vraag was de afgelopen twee jaar een populair gezelschapsspel in Washington.

Maar wie deze verkiezingen bekijkt, moet concluderen: die discussie is zinloos. Het kan namelijk allebei. Zo won Laura Kelly verrassend de gouverneursverkiezingen in oerconservatief Kansas door met een op het redelijke midden gerichte campagne de Republikein Kris Kobach te verslaan, die Trump naar de kroon stak met zijn rechts-populistische retoriek.

Maar in het al net zo oerconservatieve Texas kwam Beto O’Rourke juist verrassend dichtbij de Republikeinse senator Ted Cruz met een onversneden links verhaal. Tot nu toe hadden de Democraten in het rechtse Texas altijd middenkandidaten in het strijdperk gebracht. Met veel minder succes dan O’Rourke had. Want wat bleek? Ook onder de onafhankelijke kiezers was O’Rourke populairder dan Cruz.

De doorslag gaf waarschijnlijk de authenticiteit van O’Rourke, die vaak in een adem wordt genoemd met twee andere kandidaten in het Zuiden, die het ook net niet haalden: Stacey Abrams en Andrew Gillum. Die verdeden hun tijd niet met het testen van hun stellingnames in allerlei focusgroepen van kiezers, ze verdedigden zonder meel in hun mond waar ze in geloven, ook als dat politiek misschien controversieel was.

In de onder Democraten zeer invloedrijke podcast ‘Pod Save America’ riep voormalig Obama-speechschrijver Jon Favreau deze drie uit tot de standaard voor iedereen die in 2020 presidentskandidaat wil zijn. “We accepteren niets minder. We willen inspirerende kandidaten zoals hen, die de achterban kunnen opzwepen, niet-stemmers kunnen bereiken en mensen weer enthousiast kunnen maken over politiek.”

LES 2: Enthousiasme komt van beneden

Daarmee komen we bij les twee, die de Democraten eigenlijk al een beetje ter harte genomen hadden na het verlies van Hillary Clinton. Namelijk dat een door de wol geverfde partijtijger niet automatisch het enthousiasme

genereert om mensen op verkiezingsdag naar de stembus te krijgen. En de grootste potentiële winst bij verkiezingen ligt nog altijd niet bij de overlopers van de andere partij, maar bij de niet-stemmers.

Deze tussentijdse verkiezingen brachten een nieuwe generatie Democraten aan de macht: er deden meer vrouwen, meer jongeren en meer kandidaten uit minderheidsgroeperingen mee dan ooit. Ze kwamen vaak bovendrijven op de golven van allerlei campagnes van onderop. De meesten hadden niet eerst carrière in de partijbureaucratie gemaakt. Maar ze maakten des te meer los: de opkomst bij tussentijdse verkiezingen was nog nooit zo hoog als dit jaar, terwijl de opkomst bij de presidentsverkiezingen van 2016 juist heel laag lag.

Als de Democraten dat enthousiasme vasthouden, maken ze in 2020 een goede kans. Dat wil niet zeggen dat ze per se met een politieke nieuweling moeten komen. Maar wel met iemand die energie van onderop kan losmaken. Bill Clinton en Barack Obama hadden die x-factor ook. De presidentskandidaten die de afgelopen decennia voor de Democraten verloren, Al Gore, John Kerry en Hillary Clinton, hadden toch wat meer de uitstraling van partijbureaucraten.

LES 3: It’s the publieke sector, stupid

De Democraten wonnen deze verkiezingen ook door zorgvuldig een val te omzeilen. Want weliswaar was de onvrede over de xenofobe en rechtse retoriek van Trump een belangrijke factor in hun overwinning. Maar in hun campagnes voerde dat thema niet de boventoon. Met campagne voeren over dat onderwerp valt er voor hen namelijk nauwelijks winst te behalen. De posities zijn duidelijk, en wie erover begint, zorgt hooguit voor extra motivatie bij Trump-stemmers. 

Het lastige is: over de economie kunnen ze ook niet beginnen. Die floreert als nooit tevoren. En of dat nu de verdienste van Trump is of niet, als president kun je daar een bonus voor incasseren. Zoals Bill Clinton ooit zei: ‘It's the economy, stupid’.

Waar de Democratische winst wel ligt, is bij de staat van de publieke sector. In veel staten zijn de Republikeinen nu al een flinke periode aan de macht en laten de bezuinigingen die ze doorvoerden inmiddels hun sporen na: in het onderwijs, de infrastructuur en de gezondheidszorg.

Uit onderzoek bleek dat gezondheidszorg bij deze verkiezingen het belangrijkste thema was voor kiezers. Daar bleven de Democratische kandidaten dus op hameren. Als ze slim zijn, doen ze dat in 2020 weer. En happen ze niet, als Trump weer over het gevaar van immigranten begint.

Wie maken een kans?

Wie gaat het straks opnemen tegen Trump? Tientallen kandidaten gaan over de tong, maar haast niemand heeft zich officieel kandidaat gesteld. Een greep uit het veld.

Beto O’Rourke
Texaans lid van het Huis van Afgevaardigden. Won net geen Senaatszetel voor de Democraten in zijn oerconservatieve staat, maar pakte de rest van Amerika wel in. Voordeel van zijn verlies: hij heeft nu alle tijd voor een eventuele presidentscampagne.

Bernie Sanders
Als, als, als… als de onafhankelijke socialist in 2016 de Democratische voorverkiezingen had gewonnen, dan had hij Trump misschien wel verslagen. Heeft de inmiddels 77-jarige senator nog de energie om een tweede poging te wagen?

Amy Klobuchar
Een pragmatische Democrate van het midden, die bij de verkiezingen voor de Senaat in swing state Minnesota de vloer aanveegde met de Republikeinse concurrentie. Heeft niet heel veel flair, maar daar schijnen ze in Minnesota juist van te houden.

Elizabeth Warren
Welbespraakt kampioen van de economisch kwetsbare Amerikanen. Daar kan ze Trump raken, maar die pest haar terug door steeds te beginnen over de Indiaanse familie-achtergrond waarop ze zich ooit liet voorstaan.

Oprah Winfrey
Donald Trump schijnt maar voor één Democratische tegenkandidaat echt doodsbang te zijn: tv-collega Oprah Winfrey. Die ontkent alleen categorisch in de running te zijn. In Georgia deed ze deze keer wel campagnewerk voor Stacey Abrams.

Sherrod Brown
Behield zonder veel moeite zijn senaatszetel in Ohio, de staat die twee jaar geleden voor Trump koos. Een klassieke midwest-Democraat, die met raspende stem en no-nonsense taal de stem van de arbeiders daar vertolkt.

John Delaney
Delaney is de enige Democraat van enig statuur die zijn kandidatuur al officieel heeft gemaakt. Misschien niet de hoogvlieger van het veld, maar hij staat wel op voorsprong doordat hij al uitgebreid campagne aan het voeren is.

Tom Steyer
Miljardair en durfkapitalist Tom Steyer is een belangrijke donor voor de Democraten. Met zijn campagne-organisatie NextGen Climate Action steunt hij groene kandidaten. Er gaan hardnekkige geruchten dat hij zich in 2020 ook zelf kandidaat zou willen stellen.

Lees ook:

Wie heeft de Amerikaanse verkiezingen nu eigenlijk gewonnen?

De kloof tussen Democraten en Republikeinen laat zich na de tussentijdse verkiezingen niet meer zo duidelijk op een kaart aanwijzen. Maar hij is niet minder diep geworden.

Grimmige verkiezingen laten zien hoe verdeeld Amerika is

Meer of minder Trump? Over die vraag spreken de Amerikanen zich vandaag uit bij de tussentijdse verkiezingen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden