Demenjuk of Demjanjuk?

Vijfenzestig namen hoestte Pavel Leleko op – namen van kampbewakers in Treblinka. Daar had Leleko gediend, net als die anderen die als Sovjet soldaat in Duitse krijgsgevangenschap waren geraakt. Alleen door hun indiensttreding bij de SS waren ze aan de dood ontkomen.

Vijfenzestig van zijn collega's wist Leleko dus op te sommen. Met geboortejaar, of leeftijd, en een beknopte omschrijving van hun uiterlijk. Als nummer 57 noemde hij Ivan Demenjuk, die was toen ongeveer 27 geweest: hij dreef mensen in Treblinka de gaskamers in, nam deel aan executies bij het lazaret. Ivan Demenjuk kan ook verstaan worden als Ivan Demjanjuk - noteerde de vertaler op het verslag van het verhoor.

De rechter in München las al die 65 namen nog eens op, de namen die Leleko noemde destijds, tijdens zijn verhoor bij de Smersj, in november 1944. De Smersj?

Dat was de contraspionagedienst van het Rode Leger, die in die jaren meedogenloos optrad tegen vermeende landverraders en vlak achter de frontlinie opereerde. Tot hun opdracht behoorde het om Sovjet soldaten die zich overgaven aan de Duitse 'fascisten' te liquideren.

In hun handen bevond zich dus Pavel Leleko, in november 1944. Lange verklaringen legde hij af, in een van de vroegste verhoren die we tijdens dit proces voorgelegd kregen: over de gruwelijkheden in Treblinka (maar die las de rechtbank niet voor) en die lange namenlijst, met al die details en geboortejaren, zoveel details en geboortejaren dat Demjanjuks verdediger Ulrich Busch opmerkte dat de Smersj hier ofwel 'een genie heeft verhoord' ofwel iemand 'onder folter afgedwongen verklaringen liet afleggen'. Hij hield het op het laatste.

De onduidelijkheid over de naam Demenjuk greep hij aan om te argumenteren dat deze Demenjuk, wiens naam ook op andere SS lijsten (die van Flossenbürg bijvoorbeeld) opduikt misschien degene is die hier terecht had moeten staan, want dan heeft men Demjanjuk voor Demenjuk aangezien. Maar als Demenjuk werkelijk met Demjanjuk identiek zou zijn geweest, dan had hij als bewaker in Treblinka gediend, en niet in Sobibor. Hoe dan ook achtte Busch de verklaring van Leleko onbruikbaar, zoals al het materiaal dat van inlichtingendiensten in de Sovjet Unie van Stalin was verkregen. Daartoe behoort ook een Demjanjuk dossier van 1400 pagina's, dat zich in een Russisch archief moet bevinden – 1400 pagina's van onderzoeksrapportages uit de jaren tussen 1948 en 1952, 1400 pagina's van originele stukken, waaruit ook dat zogenaamde Dienstausweis moet zijn voortgekomen – dat persoonsbewijs van de SS dat Ivan Demjanjuk in 1943 in Sobibor plaatst en dat een sleutelbewijs vormt in deze zaak.

Dat dossier evenwel zou Busch graag als bewijsmateriaal opgenomen zien, omdat hij er kennelijk ontlastende bewijzen of bewijzen van manipulatie in vermoedt. Hij drong aan op een rechtshulpverzoek in Rusland.

We schrijven 11 januari 2011. Demjanjuk (of Demenjuk) lag op zijn bed en zweeg.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden