Degelijke geschiedenis van de hoeksteen van protestants Nederland... voor doorbijters

Fred van Lieburg: De wereld in. Het Nederlands Bijbelgenootschap 1814-1914. Prometheus, Bert Bakker. 400 blz. 39,95 ****

De schrijver

Als er iemand is die dit boek had moeten schrijven is het Fred van Lieburg. Hij geldt als dé kenner van het Nederlandse protestantisme. Van Lieburg is hoogleraar geschiedenis van het Nederlandse protestantisme aan de Vrije Universiteit in Amsterdam en schreef tal van studies over historische ontwikkelingen in het Nederlandse protestantisme.

Vanwaar dit boek

De Nieuwe Bijvelvertaling, de Kijkbijbel, de Bijbel in Gewone Taal, de Groot Nieuws Bijbel - met het opsommen van de uitgaven van het Nederlands Bijbelgenootschap (NBG) kan moeiteloos deze hele pagina worden gevuld. Het genootschap is dan ook een van de hoekstenen van protestants Nederland. Vorig jaar bestond de organisatie tweehonderd jaar. In opdracht van het Nederlands Bijbelgenootschap stelde Van Lieburg de geschiedenis op schrift.

Het resultaat

Van Lieburg werkt thematisch, niet chronologisch. Hij zoomt daarbij in op onder meer het protestantse karakter van de organisatie, de verspreiding van bijbels, de verschillende soorten vertalingen en het werk in voormalig Nederlands-Indië.

Het boek is in de eerste plaats een institutionele beschrijving van de opkomst, bloei en huidige stand van zaken van de organisatie. Van Lieburg toont aan hoe het Nederlands Bijbelgenootschap zich keer op keer wist aan te passen aan veranderende maatschappelijke en religieuze omstandigheden.

Zo wortelde de organisatie in het laat achttiende-eeuwse en vroeg negentiende-eeuwse bevoogdende verlichtingsactivisme, gericht op opvoeding en vooruitgang van het gehele volk. Later moest de organisatie zien te dealen met het 'emancipatieprotestantisme' van orthodox-protestantse en specifiek gereformeerde 'kleine luyden'.

De jongste uitdaging is het stoffige imago van saaie bijbelverspreider te boven te komen. Het bijbelgenootschap kampt sinds enige jaren met een vergrijzende achterban en sterk dalende donateursaantallen.

En passant laat Van Lieburg zien dat de rol die religie inneemt in de samenleving in twee eeuwen ingrijpend is veranderd. In de negentiende eeuw werd algemeen aangenomen dat er een verheffende werking uitging van het lezen in de Bijbel. Bij het beschavingsoffensief dat de leidende klassen bepleitten speelde het bijbelgenootschap een vanzelfsprekende rol. Zonder Bijbel immers geen Verlichting.

Tweehonderd jaar later is de maatschappij vervreemd van de inhoud van de Bijbel. Het bijbelgenootschap is in toenemende mate een organisatie voor trouwe (en behoudende) kerkgangers. Af en toe is er nog een opflakkerende belangstelling buiten de kerkmuren. Bijvoorbeeld in 2004, toen de nieuwe bijbelvertaling verscheen.

Opmerkelijke passage

Het graaf- en spitwerk door de historicus leidt tot een kleine onthulling. In de archieven van de organisatie stuitte Van Lieburg op een pikant detail in de totstandkoming van een van de beroemdste vertalingsprojecten van de organisatie, het project dat uiteindelijk zou uitmonden in de NBG-editie die in 1951 verscheen. Het plan voor deze nieuwe standaardvertaling werd al in 1926 door het bijbelgenootschap geadopteerd na een voorstel van 'een lid van de afdeling Beijerland'. Dat was, ontdekte Van Lieburg, niemand anders dan de gereformeerde predikant H.W. van der Vaart Smit. Deze dominee werd later zeer omstreden vanwege zijn lidmaatschap van de NSB.

Reden om het boek niet te lezen

De studie naar de geschiedenis leunt sterk op jaarverslagen en notulen van vergaderingen. Dat maakt dat de lezer regelmatig moet doorbijten om verder te lezen. Soms lijkt het alsof de auteur in zijn beschrijving de lezer wil confronteren met de sfeer van een jaarvergadering uit het begin van de twintigste eeuw: 'Door de bank genomen toch langdurige zittingen met saaie monologen', aldus Van Lieburg.

Reden om het boek wel te lezen

Van Lieburg is een uitstekend historicus. In relatief weinig pagina's geeft hij een uitermate degelijk en volledige overzicht. Saai, maar goed. De thematische aanpak maakt bovendien dat de lezer met weinig tijd ook makkelijk losse hoofdstukken kan lezen.

Voor de inhoud niet relevant, maar wel voor het oog van de boekenliefhebber: aan de uitgave van het boek - harde kaft, ingenaaide bladzijden, leeslint en fraai katern met glanzende kleurenfoto's - is zichtbaar zorg besteed.

Trouw tipt religie

1. De Westermoskee Ke

2. De wereld in Fred van Lieburg mal Rijken

3. Kardinaal Ad Simonis, kerkleider in de branding Ton Crijnen

4. Van huis uit protestant Hans Snoek

5. Achter de zuilen Peter van Dam, James Kennedy, Friso Wielenga (red.)

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden