Degelijk, saai, vol tradities

De Luxemburgse groothertog Jan doet op 28 september afstand van de troon. Zijn oudste zoon Henri (45) volgt hem op. Hij is de eerste van zijn generatie kroonpretendenten die de fakkel overneemt. De groothertog en zijn familie beantwoorden perfect aan het imago van Luxemburg: degelijk, maar saai. ,,Ze zijn onberispelijk en stijlvol', zegt een insider. ,,Het wordt allemaal bewust low profile gehouden. Dit is een monarchie zonder kippendrift.'

Al bij het binnenrijden van de stad Luxemburg staat er een file voor de parkeerplaats van de Fortisbank. Een land dat het bankgeheim bij wet garandeert, trekt nu eenmaal kapitaal aan. Ondanks de negatieve berichtgeving in de buurlanden, floreert het fiscaal toerisme. De modale Belg ligt niet wakker van de inspanningen van de Belgische justitie om een vinger te krijgen achter de fiscale constructies.

Wie over de Route d'Arlon afzakt naar het centrum, krijgt niet de indruk dat het bankwezen op instorten staat. Luxemburg telt meer dan 222 financiële instellingen en er wordt volop gebouwd en gerenoveerd. ABN Amro neemt binnenkort een nieuw gebouw in gebruik.

Meestal eindigt zo'n dagtrip, na het opstrijken van de winst, met een welverdiende maaltijd op de Place d'Armes, het centrale plein in de stad, of in een uitspanning met minder uitstraling bij het station, voor wie met de trein komt.

Dat is Luxemburg. Een land, slechts 2586 vierkante kilometer, groot geworden dankzij staal, toerisme en vreemd kapitaal. Een operettestaat, waar de monarchie zich gedeisd houdt en waar zelden iets gebeurt dat vermeldenswaard is.

Maar nu gebeurt er dan toch iets. Op de Place Guillaume II gaat het standbeeld van koning Willem II schuil achter een blauw plastic zeil. De vorst op zijn paard wordt opgelapt voor de festiviteiten bij de troonopvolging. Die beginnen op 23 september en duren een hele week. Met concerten van Ray Charles en, jawel, Deep Purple.

Het huis van Oranje-Nassau is nauw verbonden met de geschiedenis van het groothertogdom. Willem I wordt er verguisd, omdat hij tussen 1830 en 1839 Luxemburg bestuurde als een provincie van het koninkrijk der Nederlanden. Zijn kleinzoon Willem III maakte zich al evenmin populair. Hij wilde het groothertogdom verkopen aan de Fransen.

Omdat hij geen mannelijke nakomelingen had, kwam bij zijn dood in 1890 volgens een oude afspraak een einde aan de personele unie met Nederland. Neef hertog Adolf van Nassau, een Duitse tak, werd het nieuwe Luxemburgse staatshoofd, en toen in 1912 zijn kleindochter Marie Adelaïde de troon besteeg, begon een halve eeuw van vrouwelijke heerschappij. Terug naar Willem II. Die deugde blijkbaar wel, gezien de eer die hem overal te beurt valt. Hij wordt beschouwd als de vader des vaderlands. Hoewel hij maar kort regeerde (1840-1849) stond hij de Luxemburgers een eigen grondwet toe. Ook trad Luxemburg in deze periode toe tot de Zollverein met Duitsland. Het Frans werd onder deze Willem de ambtelijke taal en dat is nog altijd zo.

Groothertog Jan is inmiddels 79. Een oorlogsheld, die nog diende bij de Irish Guards, het door koningin Victoria opgerichte elitekorps. Na de bevrijding werd hij behangen met tal van onderscheidingen en ridderordes. Een gentleman, slank postuur, beetje Brits uiterlijk. Met zijn Belgische echtgenote, Joséphine Charlotte, zus van de Belgische koning Albert, woont hij in een 'Ollie B. Bommelkasteel' in Colmar Berg. Heel romantisch, echt zoals een vorst hoort te wonen, vinden kenners. Geen wonder dat Joséphine Charlotte hier na de abdicatie met tegenzin vertrekt.

Volgens de familietraditie is ijverig gewerkt aan de uitbreiding van de stamboom. De oude groothertog en groothertogin hebben vijf kinderen. Troonopvolger Henri heeft met zijn 45 jaar het quotum al bereikt. Het Franse royaltyblad Point de Vue publiceerde vorige week enkele vakantiefoto's van de toekomstige groothertog. Met zijn jongensachtige lichaam lijkt Henri meer op de oudere broer dan op een vader van vijf kinderen, van wie Guillaume met zijn 18 jaar de oudste is.

De Luxemburgse society is bij gebrek aan een aristocratie verdeeld in compartimenten. De bankiers -het grootkapitaal- en hun entourage, de politici en hun familieleden en het Corps diplomatique. De Amerikanen durfden het aan een homoseksuele ambassadeur te benoemen in het conservatieve Luxemburg. Daar was heldenmoed voor nodig. De republikeinen hielden de benoeming lang tegen.

De monarchie in dit land van melk en honing is onopvallend aanwezig. ,,Groothertog Jan is veel meer vorst dan jullie koningin vorstin is', vindt desondanks een diplomaat. Iedereen verwacht volgens hem dat Henri er een andere stijl op nahoudt. ,,Hij heeft iets onbevangens. De monarchie is hier functioneel. Wij willen de beste monarchie hebben en met het schrikbeeld van Monaco of Groot-Brittannië voor ogen is dat de enige manier om te overleven.'

Het groothertogdom is een smeltkroes van meer dan twintig nationaliteiten. Samen zijn ze met iets meer dan 400000. Een kwart miljoen noemt zich Luxemburger, of spreekt althans de officiële taal, het Letzeburgesch, een Duits dialect dat sinds 1985 de officiële taal is. ,,Het entreekaartje in de samenleving', verduidelijkt de stadsgids. ,,Wie de taal niet spreekt, hoeft niet op veel sympathie te rekenen.'

Van alle buitenlanders zijn de Portugezen en Italianen het sterkst vertegenwoordigd. Elke dag passeren daarnaast nog eens 100000 Fransen en Duitsers de grens om er te komen werken in de toch al overbevolkte dienstverlenende sector.

Een beetje bankier of eurocraat in Luxemburg zal met gepaste trots vertellen dat hij of zij een Franse chauffeur, een Italiaanse kokkin, een Portugese klusjesman, een Waalse schoonmaakster en misschien nog wel een Albanese kinderjuf heeft. Het aantal gemengde huwelijken neemt toe. Echte Luxemburgers zijn zo langzamerhand de Aboriginals van het groothertogdom.

,,Enerzijds is dit het meest Europese land van Europa, anderzijds hechten we buitengewoon veel waarde aan tradities om onze eigen identiteit te benadrukken', vertelt de gids. ,,Daarom onze eigen taal, maar ook de monarchie. Het verdwijnen van de monarchie zou het einde van Luxemburg betekenen.'

Het groothertogdom is dan ook beducht voor de uitbreiding van de Europese Unie. Het behoud van een eigen eurocommissaris in Brussel is een halszaak.

Met politiek heeft de huidige groothertog Jan zich niet al teveel beziggehouden, hoewel hij in deze constitutionele parlementaire monarchie als staatshoofd wel over de instrumenten beschikt. De uitvoerende macht berust bij de groothertog. Maar voor elke akte van hem is de handtekening van de verantwoordelijke minister nodig.

Zoon Henri is lid van het IOC. Als sportief staatshoofd hoeft hij zich geen zorgen te maken over de toekomst van de nieuwe troonopvolger Guillaume. ,,De monarchie is hier aquis. Je hebt hier geen polls om de populariteit te peilen', zegt een Luxemburgs diplomaat.

Wat wel zorgen baart is het imago van het land. Als de Belgen en Duitsers zo blijven aandringen op opheffing van het bankgeheim en Luxemburg afschilderen als toevluchtsoord voor zwart geld, heeft dat gevolgen voor de onderlinge verstandhouding. De Belgen hebben in drie jaar tijd al even zovele ambassadeurs versleten. Het zijn kleine pesterijen, te laat een uitnodiging sturen bijvoorbeeld of bij plechtigheden de eregast achter een pilaar zetten.

De Luxemburgse autoriteiten hebben zo hun trots en principes. Ze waren ook niet gelukkig met het lintje dat de Europees ambtenaar Paul van Buitenen kreeg op koninginnedag. Van Buitenen is een Nederlander die bezwarende informatie over de Europese Commissie lekte. Uiteindelijk leidde dat tot het collectief ontslag van de Commissie onder leiding van de Luxemburger Jacques Santer. Dat het lintje nota bene op de Nederlandse ambassade in Luxemburg werd opgespeld, kon de Luxemburgse regering niet waarderen.

De gewone Letzeburgers zaten daar blijkbaar niet mee. Door zijn zwakke prestaties in Brussel, het gebrek aan leiderschap vooral, mocht deze Santer van de kiezers ook geen burgemeester van de hoofdstad Luxemburg worden.

Groothertogin Joséphine Charlotte heeft nooit de harten van de Luxemburgers gestolen. De Britten hadden hun IJzeren Lady, wij hebben onze stalen hertogin, zeggen de Luxemburgers. ,,Had ze nou maar Letzeburgesch gesproken, dan viel het wel mee, maar dat doet ze niet', zegt een kenner.

Zij is te afstandelijk, vindt menige Luxemburger. Nee, dan Maria Teresa -roepnaam Maïte- de Cubaanse bankiersdochter, waarmee Henri is gehuwd. De verloving stuitte aanvankelijk op weerstand. Zo'n gewoon meisje. En dan ook nog van een bankier. In het royaltyblad Point de Vue staat ze afgebeeld op haar trottinette, zo'n trendy lichtgewicht stepje. En zij spreekt tenminste de taal van het volk.

'Mir wëlle bleiwe wat mer sin' staat op een gevel in de door de Unesco beschermde binnenstad. Het is de laatste zin uit het gedicht De Feierwon van Michel Lentz uit 1859. Het illustreert hoe de Luxemburgers zich voelden, overgeleverd aan de Volkerenbond en de grote mogendheden. Twintig jaar na de onafhankelijkheid in 1839 waren ze, ondanks de aanwezigheid van die rare Nederlandse vorsten, niet meer van plan hun eigenheid op te geven.

,,Dit is geen luxe stad, alles is nogal op elkaar gebouwd', vertelt de stadsgids bij het beeld van de vroegere groothertogin Charlotte in het historische centrum. Ze wijst op het torentje van Jean-Claude Juncker, premier en tegelijk minister van economische zaken en financiën. ,,Hij heeft altijd een voorsprong op de andere Europese regeringsleiders. Hij weet veel meer.'

De belangstelling voor de troonopvolging is nog bescheiden. De souvenirwinkels verkopen prentbriefkaarten van de nieuwe groothertog en zijn gezin. In de boekhandels ligt een fotoboek, dat grotendeels gewijd is aan Henri en Maria Teresa.

,,Het is een mooi landje', vertelt de gids. ,,En ach, als het grootkapitaal de grijze wolken beu is, nemen ze het vliegtuig van Airlux naar Nice. Om in de zon van de Côte d'Azur even te verpozen. Voordat die lui in hun vliegtuigstoel zitten, hebben ze het halve toestel handen lopen schudden. Iedereen kent elkaar hier.'

In de nacht van 9 op 10 januari 1919 riep het Luxemburgse parlement de republiek uit. Het was misschien wel het meest memorabele moment uit de jonge geschiedenis. Maar 48 uur later herstelde de monarchie zich. Charlotte, de groothertogin die 45 jaar regeerde, hield in september van dat jaar een volksstemming over de aanhechting met Frankrijk, maar die werd door een ruime meerderheid verworpen.

Deze Charlotte was gehuwd met Felix van Bourbon Parma, een gokverslaafde flierefluiter die zoveel schulden maakte in de casino's van Monte Carlo dat de Luxemburgse staat tot tweemaal toe het verschil moest bijpassen. Hij was niet blij toen zijn vrouw Charlotte in 1964 afstand deed van de troon ten gunste van haar zoon Jan. Maar Felix had geen reden ongelukkig te zijn. Hij bekleedde de rang van generaal, terwijl de opperbevelhebber van het Luxemburgse leger slechts kolonel is.

In het protestantse kerkje, niet ver van het hertogelijk paleis en de kathedraal, hangen de portretten van de vorsten Adolf en Willem IV. De evangelische kerk telt vandaag de dag maar 1500 leden. De diensten worden vaak door buitenlanders bijgewoond, soms door een kamerheer, die de groothertog vertegenwoordigt. De overgrote meerderheid is katholiek. Bij het Te Deum op 28 september zal de koninklijke familie dicht bij God op het altaar in de kathedraal zitten.

De linkse, viertalige, krant Zeitung vum Lëtzebuerger Vollek zal aan de plechtigheid weinig aandacht besteden. ,,Wij zijn meer bekommerd om de zorgen van de gewone mensen', is het nuchtere commentaar van redacteur Norbert Schwickert. ,,Voor ons hoeft het allemaal niet, de monarchie kan ons gestolen worden.' Dat de communistische krant nog bestaat is een wonder. Het zal wel te maken hebben met de populaire rubriek Liste des objects trouvés. De lijst van gevonden voorwerpen van de maand juli vermeldt onder meer 'een draagtas van de firma Blokker met diverse aankopen'.

Zo blijkt uit alles dat de Luxemburgers hardnekkig vasthouden aan tradities. Zoals de dichter Michel Lentz schreef: 'Mir wëlle bleiwe wat mir sin'. Wij willen onszelf blijven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden