Defensie brandt vaak bloemenpracht af Zeldzame valkruid en wilde schorseneer op schietterrein De Harskamp

HARSKAMP - De majoor, in gevechtspak, poseert gewillig als decor achter de zeldzame bloem: valkruid of wolverlei of, op zijn latijns, arnica montana. De vindplaats is op het schietterein de Harskamp, één van de weinige in Nederland en de grootste van Gelderland met wel 500 planten.

Of de heren en dames van de pers 'alstublieft niet precies willen opschrijven waar de planten staan', smeekt Friso van der Zee van vegetatiebeheer van het ministerie van landbouw. “Er zijn biologen die ze stiekem komen uitsteken.” Hij vertelt dat hij bovendien net kleine schorseneren heeft ontdekt. “En dat betekent dat we nu een zesde vindplaats hebben in Nederland van deze nog zeldzamer soort.”

Het lijkt wat tegenstrijdig, maar het terrein met deze bloemenpracht wordt regelmatig in brand gestoken. Gebeurde dat niet, dan zou spontaan brand uitbreken door de kogels. Majoor J. J. M. Vercoulen, veiligheidsofficier van het infanterieschietkamp (ISK) op de Veluwe: “Dat voorkomen we door het zelf de brand erin te steken. In de herfst of het vroege voorjaar, liefst als het licht vriest. Dan kan de hitte het gedierte onder de grond, onder meer adders, niet bereiken.” De planten lijden er dan niet onder.

De sessie op het infanterieschietkamp past in een offensief van Defensie. Oefenterreinen hebben een slechte naam. Lawaai, zandverstuivingen, vernieling van de natuur. Oké, het komt voor, maar er wordt ook veel gedaan om natuur en milieu juist beter te laten gedijen. Een brochure 'Natuur op defensieterreinen' maakt er gewag van.

De Harskamp is voor veel dienstplichtigen een begrip. Je kreeg er als soldaat je 'vuurdoop': in de tijgersluipgang onder prikkeldraad door, terwijl de kogels een meter boven je hoofd fluiten. De Harskamp dateert van 1899. Halverwege de rondleiding is er plotseling een kruis. Een gedenkteken voor korporaal G. T. J. Vos. “De korporaal werd in 1919 vermoord door één van de holbewoners die zich in die tijd nog ophielden op het schietterrein. De dader werd gepakt”, vertelt majoor Wil van Hout, hoofd dienstkring Harskamp.

De meeste kogels worden opgevangen door een kogelvanger. Een aantal komt echter terecht in het voorterrein of 'ketst' er overheen, het terrein volplempend met lood en koper. Majoor Vercoulen schildert hoe dat probleem wordt opgelost. Regelmatig zoeken ouderen, mensen met zes of zeven kruisjes achter hun leeftijd, het terrein af. Ze zijn ingehuurd door de hoofdkogelzoeker, een dorpeling uit Harskamp. De winst bestaat uit de verkoop van het kostbare lood en koper. Het moet een lucratief zaakje zijn.

Maar hoeveel van die zware metalen blijven er in het terrein achter? En wat dringt door naar het grondwater? Vercoulen weet het niet. “Dan zou ik moeten weten hoeveel koper en lood er wordt verschoten èn hoeveel de kogelzoekers vinden. Of de hoofdkogelzoeker dat precies zou willen vertellen? De man moet ook belasting betalen.” Maar er wordt alles aan gedaan om vervuiling te voorkomen. Grond met weggelekte olie wordt afgegraven en als chemisch afval afgevoerd.

Vercoulen zou er geen bezwaar tegen hebben als de 'hele Veluwe' oefenterrein was. Goed voor de natuur. Waar vindt je nog een bos dat zich helemaal volgens een natuurlijk patroon heeft kunnen ontwikkelen? Juist, op de Harskamp. Van der Zee: “Je hebt hier nog jonge en oude bomen door elkaar, 50 procent is dood hout.” Dat is 'per ongeluk' zo gekomen, want het bos kan niet worden onderhouden omdat de kogels het er onveilig maken. Elders worden bomen voortijdig gekapt voor houtproduktie en dood hout wordt verwijderd. Er is nu echter weer oog voor het oerbos en in de Harskamp kun je zien hoe dat ontstaat. “Vroeger vonden ze dit rommelig. Maar in zo'n dode holle boom kan een specht zitten.”

Sinds een jaar of vier is Landbouw bij het beheer betrokken. En anderhalf jaar geleden is die bemoeienis geïntensiveerd, want toen werd Friso van der Zee ingeschakeld om Defensie landelijk bij te staan. Zoals bij het vennetje Kempflesch midden in de Harskamp. “Bij mooi weer moet je 's morgens alleen zijn en tegen die boom gaan zitten. Aan de overkant zie je dan het wild drinken”, vertelt majoor Vercoulen. Maar Van der Zee zegt dat het vennetje verzuurt, net als overal. Daarom adviseert hij de bomenrand terug te snoeien. Dat kan helpen tegen de verzuring, die er oorzaak van is dat de eitjes van de heidekikker verschimmelen.

Maar wie weet zitten er toch nog een paar kikkers, want regelmatig komen de 120 wilde zwijnen zich in het ven rondwentelen. Dat helpt ook tegen de verzuring. De zwijnen op de Harskamp hebben gezelschap van enkele tientallen herten en reeën. Worden die niet geraakt door de rondsuizende kogels? Niet alleen die uit een geweer maar ook mortieren en granaten uit het antitankgeschut. Vercoulen: “Nou, niet noemenswaard. Hooguit één of twee per jaar.”

In delen van het terrein liggen ook 'blindgangers', niet ontplofte munitie. Dat een ree, één op de 50 hectare, daar op trapt is een te verwaarlozen risico. Hoewel, hoeveel van die blindgangers liggen er eigenlijk? De majoor weet het over de laatste zes jaar exact. “Ik mis nog 20 mortiergranaten en drie anti-tankgranaten.” Maar wat er nog van voor die zes jaar ligt, weet hij ook niet. De Explosieven Opruimingsdienst (EOD) zoekt, maar echt afdoende is dat niet. “Als je met een detector over het terrein gaat blijft die piepen tot de batterij leeg is.” Zijn grote zorg is het publiek er weg te houden en hij is verdrietig over het feit dat aan het schietterrein drie campings grenzen. En met kinderen weet je het maar nooit.

Friso van de Zee heeft zich ook gestort op een bosje jeneverbessen. Deskundigen kunnen er maar niet achter komen dat die in Europa zich niet meer verjongen. De exemplaren zijn gauw rond de 80 jaar en als er niet wat gebeurd, sterven ze uit. Misschien is verzuring de schuldige en Van der Zee probeert of het boven halen van oude mineralen uit de grond misschien helpt. Rondturend, zegt hij met enige teleurstelling: “Ik zie er nog geen één.” Wat er wel ligt is munitie. Majoor Van Hout: “U heeft gehoord van de blindgangers. U bent op militair terrein. Blijf af van dingen die u op de grond ziet liggen.” Zijn collega Vercoulen vult waarschuwend aan: “Kijkt u met uw ogen en niet met uw handen en voeten alstublieft”.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden