Deelbelangen in de democratie

Democratie is geen welomschreven en gereglementeerd ideaal, dat we voortdurend struikelend proberen te benaderen, het is een evoluerend proces. Democratie bestaat niet ergens als abstract idee, maar is de dagelijkse, veranderlijke praktijk in al zijn complexe vormen en met al zijn afwijkingen en pathologieën. Dat zegt de Franse historicus en filosoof Pierre de Rosanvallon, wiens interessante werk nu in Nederlandse vertaling is geïntroduceerd.

Ik moest aan zijn naar Franse traditie nogal gewichtig geformuleerde inzichten denken toen de afgelopen week zich in het Nederlandse landschap de contouren van een nieuwe politiek aftekenden. Daarmee was tijdens Rutte I en de roemruchte gedoogconstructie al een begin gemaakt. Maar het CDA zat in een zelf geknutselde val, en de PVV had nog geen werkelijke notie van de finesses en mogelijkheden van zijn positie. Het zijn geen tango-dansers daar. Het Lente-akkoord dat snel in elkaar werd getimmerd voor de Europese bühne en even snel weer uiteenviel was een andere voorbode van de nieuwe verhoudingen.

Het spel van de democratie wordt nu heel anders gespeeld dan dertig of vijftig jaar geleden. Het poldermodel is terug in een nieuwe gedaante, niet meer op het niveau van de sociaal-economische partners maar in het hart van de politiek. Gaf het akkoord van Wassenaar in 1982 tussen werkgevers en werknemers de regering de rust en de ruimte een economisch herstelbeleid te voeren, nu worden akkoorden niet meer buiten het parlement gesloten, maar daarin en met de oppositie.

"In de 'klassieke' tijd van het vertegenwoordigende stelsel golden verkiezingen als onbetwistbaar mandaat om vervolgens 'vrij' te regeren", aldus De Rosanvallon. In Nederland met de noodzaak voor coalities werd die 'vrijheid' geformuleerd in een samenwerkingscontract tussen partijen (meestal CDA met rechts of links), dat zich allengs ontwikkelde tot een uiterst gedetailleerd en onwerkbaar document, getoonzet op wederzijds wantrouwen. Ook dat is verleden tijd. Het regeerakkoord, zo bleek in de eerste maanden van Rutte II, is een vloeibaar document: het past zich aan aan elke vorm en omstandigheid.

Het verlies is: duidelijkheid en zekerheid. Misschien is het verlangen daarnaar ook ouderwets in een tijd waarin alles op losse schroeven staat en iedereen zijn positie in het leven flexibiliseert. Partijen zijn niet meer georganiseerd rond beginselen, maar rond een pakket issues, belangrijk gevonden door het electoraat, voor zover dat voor de volksvertegenwoordigers nog een herkenbaar cohort is. De kiezer is een nat stuk zeep. Alles schemert en beweegt. Het beginsel van verdelende rechtvaardigheid en consensus over het algemeen belang is verlaten voor het ruilhandelsprincipe.

De winst is: de erkenning van de groeiende complexiteit in democratische mogelijkheden. De maatschappij is een conglomeraat van wisselende minderheden, die zich niet meer kunnen identificeren met een gebeeldhouwde politiek van rigide instituties en protocollen. De publieke opinie in al zijn variaties is een democratische pressiemacht geworden die politici permanent dwingt tot herziening of verlaten van standpunten. Enerzijds is de waan van de dag een gevaar, anderzijds moeten politici bewuster omgaan met het feit dat de wereld is veranderd maar de instituties nog niet. De publieke opinie, de expressie van deelbelangen in allerlei groepen en media, moet niet slaafs worden nagevolgd maar gekanaliseerd en gecorrigeerd door politici.

Zet de tendens zich voort dan zien we het belang van de politieke partijen en hun sturend ideaal verdwijnen en onze vertegenwoordigers in het parlement gaandeweg optreden als eenlingen, sterker door hun ongebondenheid en zwakker door hun omkoopbaarheid. Let op: bij een volgend akkoord tussen regering en parlement wordt de fractiediscipline losgelaten en wordt de meerderheid niet per partij maar werkelijk per hoofd berekend.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden