Deel alles met de Cirkel

Ondanks de luchtige toon en de geestige effecten moeten we Eggers' cultuurkritiek uiterst serieus nemen

In tijden vol armoede en sociale ongelijkheid dromen mensen van een betere wereld die door schrijvers wordt vertaald in de utopie; de beroemdste is nog altijd Thomas More's 'Utopia'. De twintigste eeuw, waarin welvaart en voorspoed voor alle bevolkingsgroepen sterk toenamen, zag juist een opbloei van de dystopie, het tegenovergestelde van de utopie. Een dystopie schildert de slechtste aller denkbare werelden en is typisch het product van een welvaartsmaatschappij; van mensen in goeden doen, verwend met comfort en luxe, die bang zijn hun welvaart en onafhankelijkheid kwijt te raken. Kortom, de utopie is de wensdroom van de arme sloeber, de dystopie de nachtmerrie van de welvarende burger.

Beroemde twintigste-eeuwse dystopieën zoals '1984' van George Orwell maar ook 'Het proces' van Kafka schilderen een wereld waarin mensen worden geknecht en gekweld door dictators en totalitaire machtsinstituten.

Inmiddels is het dystopische schrikbeeld danig veranderd. Was vroeger het communistische regime van de Sovjet-Unie de boeman van de vrije mens, tegenwoordig lijkt het gevaar eerder van Amerika te komen, van de open maatschappij met haar alles doordringende sociale media, haar door angst voor terrorisme gevoede veiligheidshysterie, de hang naar een geheel doorzichtige, voorspelbare wereld.

Dat is bijvoorbeeld het geval in Gary Shteyngarts roman 'Supertriest waargebeurd liefdesverhaal' waarin de mens van de toekomst met een soort smartphone rondloopt waarop hij direct allerlei eigenschappen van anonieme voorbijgangers kan aflezen, zoals hun sociale achtergrond, hun kredietwaardigheid en, ook niet onbelangrijk, hun geslachtsdrift. Niet fijn als je er goed over nadenkt, maar in Shteyngarts dystopie overwint de liefde tussen de hoofdpersonen tenslotte toch dit soort futuristische narigheid.

Dave Eggers gaat in zijn jongste roman 'De cirkel' nog een stapje verder. Hier geen alles overwinnende liefde maar een onontkoombaar ondergangsscenario. Eggers staat bekend als een geëngageerd schrijver die een alternatief, vrij leven voorstaat. Het hoeft dan ook niemand te verbazen dat hij het doorgeslagen technologisch universum, de bemoeizucht van de overheid en de openbaarheid van instituten als Facebook en Twitter, anders gezegd de potentiële uitwassen van de open globalistische westerse democratie op de korrel neemt, in een boek dat wel eens het '1984' van de 21ste eeuw zou kunnen worden. Want 'De cirkel' schetst niet zomaar een vergezochte angstdroom, het is een roman waarin een huiveringwekkend beeld wordt geschilderd van iets wat pal om de hoek lijkt te loeren: de volkomen transparante maatschappij waarin iedereen alles van elkaar weet. De wereld van Facebook en NSA ineen.

Mae Holland gelooft in zo'n transparante wereld en gaat werken bij de Cirkel, een Amerikaans bedrijf dat is gericht op klantenservice: U komt met een vraag, wij geven het antwoord. Al gauw wordt duidelijk dat de Cirkel een extreme variant van sociale media vertegenwoordigt, iedereen en alles wordt voortdurend gevolgd, het is niet alleen zaak de klanten goed te bedienen, maar ook om zelf pluimpjes en beoordelingsscores in de wacht te slepen. Om dat voor elkaar te krijgen wordt de wereld in een snel tempo doorzichtig gemaakt. Men onderzoekt alle gegevens en profielen van klanten, en ook van medewerkers die geacht worden al hun daden en gedachten met iedereen te delen. Er komen overal camera's te hangen. Onder het mom van vriendschappelijkheid en veiligheid wil men alles weten van iedereen in de wereld. Niet individualiteit en privacy tellen, maar louter gemeenschapszin, of te wel: "Alles wat gebeurt moet openbaar zijn." Als de trouwe Mae, blij met haar baantje, door de Cirkel-leiding gegispt wordt omdat ze niet op een Portugees etentje is verschenen, alhoewel ze toch heeft aangegeven van Portugal te houden, en als ze ook nog eens onaangekondigd is gaan kajakken, foei, voel je al wel dat hier iets helemaal mis is: de openbaarheid en zichtbaarheid van alles is in feite een terreur. Maar Mae gelooft er toch in, niet in het minst omdat de Cirkel haar een warm bad bereidt, haar ouders meeverzekert voor de ziektekosten, haar rekeningen betaalt, haar almaar prijst en bevordert. Op een kwart van het boek weet de lezer genoeg: dit is een enge sekte die haar leden hersenspoelt.

Na ieder misstapje wordt May vriendelijk gewaarschuwd, maar ontslagen wordt ze niet. Nee, je moet voorgoed in de Cirkel blijven, de Cirkel is goed voor jou en voor de wereld. Naar tegenstanders die de tirannie ziet aankomen, zoals haar ex-vriend Mercer, en de geheimzinnige Kalden, wil ze niet luisteren, integendeel, ze wordt zelf een ikoon van de beweging die steeds meer macht krijgt en tenslotte ook de politiek beheerst.

Tegenstanders van de Cirkel worden zwartgemaakt en gediskwalificeerd: "Elke keer, leek het wel, kwamen die criticasters op het journaal en zag je rechercheurs computers hun huis uit dragen waarop allerlei weerzinwekkends was opgezocht en stapels illegaal en onzedelijk materiaal was opgeslagen. Dat was ook logisch. Want wie anders dan een randfiguur zou de onbetwistbare verbetering van de wereld willen tegenhouden." Daarin klinkt geloof ik de grootste angst van Eggers door, dat dissidenten, mensen die niet mee willen doen, in de toekomst als criminelen worden weggezet. De Cirkel eindigt met de gedachte dat eigenlijk iedereen verplicht lid moet worden van de Cirkel.

Ambitieuze, gehersenspoelde Mae blijft ondanks alles meedoen, per slot van rekening gaat het om haar identiteit in de grote wereld:

"'Ik vind dat alles en iedereen zichtbaar moet zijn. En om zichtbaar te zijn, moet je in de gaten worden gehouden. Het een gaat niet zonder het ander.' 'Maar wie wil er nu voortdurend in de gaten worden gehouden?' 'Ik. Ik wil gezien worden. Ik wil dat er bewijs is dat ik heb bestaan.'"

In dit soort bijna programmatische discussies voel je precies waar volgens Eggers de tirannie der sociale media vandaan komt: de moderne mens die bang is voor anonimiteit, voor het gevoel niet mee te tellen, het individu dat bereid is zijn eigenheid en privacy op te offeren voor permanente zichtbaarheid en mededeelzaamheid. Niet een onderdrukkend regime zoals vroeger, maar de ontheemde 21ste-eeuwer zelf is de aanjager van deze dystopie. Dat is het enge van Eggers' even fascinerende als afschrikwekkende toekomstbeeld: we zijn hard bezig het zelf over ons af te roepen.

'De Cirkel' is meeslepend en vlot geschreven, bijna luchthartig soms en met geestige effecten, maar laten we ons niet vergissen: het behelst in feite een uiterst serieus te nemen vorm van cultuurkritiek.

Dave Eggers: De Cirkel (The Circle). Vertaald door Gerda Baardman, Lidwien Biekmann, Brenda Mudde en Elles Tukker. Lebowski Publishers, Amsterdam; 448 blz., euro22,50

Engagement
Weinig debuten werden begin 21ste eeuw zo'n hit als de memoir van de destijds dertigjarige Amerikaan Dave Eggers. 'Een hartverscheurend verhaal van duizelingwekkende genialiteit' (2000) had niet alleen een aparte titel en een onconventionele vormgeving, dit verhaal over twee broers die na de dood van hun ouders op elkaar zijn aangewezen, had zowel iets cools als iets heel ontroerends. En met die aantrekkelijke mix wist Eggers veel jonge lezers te veroveren, ook in Europa.

Niet elk boek van de onvermoeibare en sociaal geëngageerde Eggers werd zo geroemd als zijn debuut, maar 'Wat is de wat', waarin hij het leven van een Afrikaanse emigrant optekende, maakte opnieuw veel indruk. Dat gold ook, hoewel in iets mindere mate, voor 'Zeitoun' (2009) het verhaal van een Syrische immigrant die de slachtoffers van de Katrina-ramp te hulp komt, maar wordt ingerekend als een crimineel. Dave Eggers is behalve schrijver ook één van de drijvende krachten achter het literaire tijdschrift McSweeney's, een inspirerende en gastvrije broedplaats van jong (vooral Amerikaans) schrijftalent.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden