De zwarte vormen voorbij

Wat kwam er na 'Zwart vierkant'? Het beroemde werk van Malevich was geen eind- maar een kantelpunt. Het Drents Museum laat de absolute topstukken zien uit de figuratieve periode die volgde op zijn bekendste werk.

TEKST SANDRA KOOKE

Er zijn vier zelfportretten van Kazimir Malevich (1879-1935) te zien op de tentoonstelling die het Drents Museum over hem organiseert. Drie hangen er aan de muur. Om de vierde te zien moet je de trap op om van bovenaf op de tentoonstellingsruimte neer te kunnen kijken. Dan zie je dat in de grote hal het 'Zelfportret in twee dimensies' uit 1915 is opgebouwd. De losse suprematistische vormen waaruit het portret is samengesteld - rechthoeken, vierkanten, een cirkel - zijn op de centimeter nauwkeurig in de ruimte geplaatst. Aan de binnen- en buitenwanden van de blokken hangen de werken.

Zoiets kan een gimmick zijn die je in de weg gaat zitten. Maar in dit gelukkige geval geeft de vorm een uitgelezen kans om de inhoud weer te geven. De verschillende periodes en kunstvormen van Malevich zijn duidelijk onderscheiden te zien in de verschillende ruimtes.

De tentoonstelling zoomt in op de laatste periode van Malevich' leven. We kennen de Russische kunstenaar vooral van zijn suprematisme, waarin de werkelijkheid is gereduceerd tot minimale vorm en kleur, met 'Zwart vierkant' als culminatiepunt. Maar Malevich beschouwde 'Zwart vierkant' als een doodlopende weg. 'Non-figuratieve kunst is als een huis zonder ramen en deuren... Het leven eist het openen van toegangen', schreef hij in 1927. Korte tijd later ging hij 'vorm en kleur weer verbinden met de inhoud', zoals hij het zelf omschreef. De naturalistische werkelijkheid kwam stukje bij beetje weer terug in zijn werk, zij het in een geabstraheerde vorm.

Figuratieve kunst is een speerpunt van het Drents Museum. Het is dan ook geen wonder dat juist deze periode van Malevich hier te zien is. Dankzij een goede samenwerking met het Staats Russisch Museum in St. Petersburg kon conservator en adjunct-directeur Harry Tupan daar het beste van het beste uit de museumzalen plukken. Zestig werken - geen van alle te zien geweest op de tentoonstelling die een jaar eerder in het Stedelijk Museum in Amsterdam was - hangen hier nu, waaronder hoogtepunten als 'Rode cavalerie', 'Kop van een boer' en 'Zelfportret (kunstenaar)'.

De tentoonstelling begint met een korte terugblik op wat voorafging aan Malevich' figuratieve periode. Er hangen jeugdige zelfportretten in symbolistische en post-impressionistische stijl, enkele kubo-futuristische werken, architectonische ontwerpen en puur suprematistische werken, zoals ' Zwart vierkant', 'Zwart kruis' en 'Zwarte cirkel' uit 1923. Ook hangen er zijn kostuumontwerpen voor de opera 'Overwinning op de zon' en is een film van de opera te zien in een van de blokken van het 'tweedimensionale zelfportret'.

En dan sta je opeens oog in oog met drie werken waarin Malevich de aarde heeft samengevat in gekleurde horizontale banen. Dat procedé wordt de basis van zijn figuratieve periode. Het zijn nog maar strepen in verschillende dikte en kleuren, maar deze suprematistische vormen geven hier toch al de werkelijkheid weer van de eindeloze Russische vlakten.

Op dit centrale punt in de tentoonstelling kun je tussen de blokken door terugkijken naar de vroege zelfportretten én vooruitkijken naar zijn laatste zelfportret. Dit soort verbanden ga je als vanzelf zoeken door de opbouw van de tentoonstelling.

Vooral het hart van de tentoonstelling, waarin de figuratieve periode belicht wordt, nodigt daartoe uit. Malevich ging tussen 1928 en 1933 weliswaar mensen en dingen schilderen, maar alle elementen uit zijn vroegere werk zijn erin terug te vinden, in het ene werk meer dan het andere. Die zoektocht naar de mengvorm van suprematistisch met figuratief is hier heel goed te zien en mee te beleven, onder andere door de mooie combinaties van schilderijen die er zijn gemaakt. Grofweg gezien schilderde Malevich steeds realistischer. Toch blijf je steeds zwarte vierkanten en gekleurde banen in het werk ontdekken.

Er is lang gedacht dat Malevich' terugkeer naar het figuratieve een knieval voor het communistische regime was. In 1930 werd hij gevangen genomen en gemarteld. Het zal hem ongetwijfeld voorzichtig hebben gemaakt, maar zijn werk staat heel ver af van het gepropageerde Sovjet-realisme. Bij hem blijft het een geabstraheerde werkelijkheid, zelfs zijn zelfportret geeft bovenal een beeld van een kunstenaar.

Malevich stelde in deze periode de boerenbevolking centraal in zijn werk. Ook is hij zeer gevoelig voor de Russische volkscultuur. Een uit vlakken opgebouwd huis heeft opeens een met traditioneel houtsnijwerk omgeven raam, een kerkje met uivormige torentjes staat aan de horizon van een behoorlijk abstract werk als 'Kop van een boer' uit 1928-29. En die gekleurde groene, roze, gele, rode, blauwe banen doen natuurlijk denken aan de Russische matroesjka-poppetjes en beschilderde paaseieren.

De tentoonstelling eindigt bij het laatste zelfportret, zijn dodenmasker en handafgietsel, en een foto van zijn sterfbed. Rond zijn bed hangen zijn lievelingsschilderijen. Het is een triomf voor het Drents Museum dat bijna al die werken in Assen te zien zijn.

Het Drents Museum heeft de pech dat een jaar eerder het Stedelijk Museum een overzichtstentoonstelling van Malevich had. Het publiek zou Malevich-moe kunnen zijn. Dat zou ontzettend jammer zijn, want deze tentoonstelling is te goed om te missen.

HHHHH

'Kazimir Malevich - De jaren van de figuratie' is te zien tot en met 15 maart 2015. Info. www.drentsmuseum.nl

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden