Recensie

De zwarte American Dream heeft een grens

Theatercriticus Margo Jefferson, dochter van een medisch specialist en een sociaal werkster uit Chicago. Beeld Getty Images

Pulitzer Prizewinnares Margo Jefferson schetst in ‘Negroland’ hoe zij als zwarte, bevoorrechte vrouw haar identiteit vormde. 

Menig hartstochtelijk betoog voor integratie of assimilatie van minderheden verliest de realiteit uit het oog. Meedoen wordt vaak voorgespiegeld als een sprookje: voor wie echt wil opgaan in de samenleving verandert alles. Als bij toverslag.

In werkelijkheid bestaat er een onduidelijke schemerzone. Voor wie zich weet op te werken tot geprivilegieerde posities gaan nieuwe werelden open. Bewust of onbewust schept dat verplichtingen. Deze leden van minderheden mogen niet meer falen van zichzelf. Ze willen klasse uitstralen, excelleren, het niet verpesten voor anderen, alle bestaande vooroordelen weerleggen.

“We wisten wat er van ons werd verwacht”, schrijft de Amerikaanse Margo Jefferson, dochter van een medisch specialist en een sociaal werkster, in ‘Negroland. Een autobiografie’. “De zwarte bevoorrechten moesten op hun hoede zijn: van onbesproken gedrag, maar niet arrogant, zelfverzekerd en toch dienstbaar, waardig maar niet aanmatigend.” Jefferson kreeg van huis uit mee dat zij en de andere leden van de zwarte voorhoede het verder hadden geschopt dan de meeste blanken die op hen neerkeken. Maar de boodschap erbij was dat dit nooit erkend zou worden door dezelfde blanken met hun vanzelfsprekende voorrechten. “Wij zijn negers van de hoogste klasse en Amerikanen van de hogere middenklasse”, prentte Jeffersons moeder haar dochter in. “Maar de meeste mensen beschouwen ons als Gewoon Negers.”

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Beeld uitgeverij

Prestatiegerichter dan gemiddelde Amerikaan

‘Negroland’ noemt Jefferson dit milieu, waarvan de leden prestatiegerichter waren dan de gemiddelde Amerikaan maar waar de Amerikaanse droom begrensd was. Eigenlijk kon je elk moment (terug) op je plaats worden gezet.

Jefferson schopte het desondanks tot een vooraanstaand theatercriticus voor gerenommeerde media. Ze won er zelfs de Pulitzer Prize mee. Inmiddels doceert ze als professor al weer jaren schrijven aan de Columbia University School of Arts.

‘Negerland’ luidde de oorspronkelijke titel voor de Nederlandse vertaling. Na kritiek van Trouwredacteur Seada Nourhussen veranderde de uitgeverij dat. ‘Neger’ (nigger) is een scheldwoord. Het onvertaalbare ‘Negro’ heeft een emancipatoire bijklank. ‘Negroland’ dus. Elders in het boek is het woord ‘neger’ -merkwaardig genoeg- wel gehandhaafd.

Jeffersons analyse is niet helemaal nieuw. De zwarte burgerrechtenstrijder W.E.B. du Bois (1868-1963) zag al in wat het lot van de leden van de voorhoede was. De meeste Amerikanen zagen hen als indringers en poseurs die probeerden te ontsnappen aan hun natuurlijke plaats in de lagere sociale en biologische orde. Ze droegen een geschiedenis met zich mee waarin ze op wrede wijze van hun eer beroofd werden. Niemand die dat kon ontkennen. Tegelijkertijd beschouwden ze de periode van slavernij en de daarop volgende vernederingen graag als het verleden, waar ze zich aan hadden ontworsteld. Nee, spraken ze zichzelf toe, “ik heb hard genoeg gewerkt om mijn geregelde leven te mogen leiden - om mijn professionele verplichtingen te vervullen, mijn sociale aspiraties na te streven, te zorgen voor mijn gezin. Ik wil niet steeds denken aan Hen als Wij.”

Scherp analyserende terugblik 

De grote waarde van Jeffersons impressionistisch aandoende, maar op de juiste momenten scherp analyserende terugblik zit in haar perspectief. Ze behoorde niet alleen tot een overgangsklasse. Ze werd volwassen in een overgangstijd. De burgerrechtenbeweging manifesteerde zich. Rond het moment dat Jefferson en haar leeftijdsgenoten volwassen waren, lieten ook de radicalere organisaties zoals Black Power zich gelden. Dat leidde tot nieuw zelfonderzoek: “We hadden genoegen genomen met een leven als ingekookte witte kopie, en de bloeiende zwarte cultuur verloochend in een poging te bewijzen dat we de liturgie van de blanke beschaving doorgrondden, terwijl die aannam dat wij in geen enkel aspect van hun leven of geschiedenis de top konden bereiken.”

Het oude moeten werd ingeruild voor een nieuw moeten. De door ouders meegegeven raad om geen onrust te stoken werd ingewisseld voor de drang om vooral onrust te stoken, opgelegd door progressieve leeftijdsgenoten. Wie wilde nu voor ouderwets en behoudend doorgaan?

Feitelijk kwamen velen, zeker de vrouwen, bij het afwerpen van de oude bescheidenheid ook in een nieuw niemandsland terecht. Meisjes, die hadden meegekregen ‘niet makkelijk’ te zijn (tegen de vermeende zwarte promiscuïteit), vielen nu niet zelden ten prooi aan foute, gewelddadige mannen.

Geweldloosheid 

Soms was dat wat werd meegegeven tijdens de opvoeding ver weg. Na de moord op Martin Luther King in 1968 voelde Jefferson wel respect voor de dominee, maar zijn dood bewees voor haar tegelijkertijd dat de weg van geweldloosheid tot niets leidde. Wat de media rellen noemden, zag zij als opstanden. Waarom zouden zwarten twee keer zo goed hun best moeten doen om als fatsoenlijk te worden aangemerkt, terwijl alle rechten automatisch toevielen aan blanken - zelfs als ze zich niet naar behoren gedroegen?

Jefferson beschrijft hoe een vriendin en zij tijdens een gesprek in 1993 tot de conclusie kwamen dat de recente dood van Thurgood Marshall hun weinig deed. Terwijl de man voor de generatie van hun ouders gold als hét voorbeeld van zwarte emancipatie: de achterkleinzoon van een slaaf schopte het tot lid van het Amerikaanse Hooggerechtshof. Het overlijden van Audrey Hepburn een paar dagen eerder maakte gek genoeg wel veel bij hen los. Noem het gerust jeugdsentiment. De blanke actrice voorzag jonge zwarte vrouwen van een onhaalbare droom: even bekoorlijk, vertederend en guitig zijn als Hepburn en tegelijkertijd een Europees soort klasse uitstralen. Van die oude idoolverering was jaren na de sixties en seventies dus nog wat over. Zo liet ook het voorgespiegelde in Ebony, tijdschrift voor zwarte Amerikanen, sporen na. Jefferson noemt ze “kronieken van succes en bewondering, nagestreefd, bereikt, gedwarsboomd, ontzegd. Sociologische sprookjesboeken”.

Geconstrueerde zelf 

De wil om steeds maar weer haar geconstrueerde zelf te willen demonteren zit diep bij Jefferson. Net als het gevoel uiteindelijk te falen. Stukje bij beetje lukt het steeds beter om er van los te komen en gewoon haar leven te leven.

Het origineel van haar boek werd gepresenteerd als ‘A memoir’. De ondertitel van de Nederlandse vertaling luidt: ‘Een autobiografie’, gepresenteerd in de reeks Privé-domein. Dat wekt verwachtingen die het boek niet helemaal waarmaakt. Jeffersons persoonlijkheid wordt grotendeels verengd tot twee van haar vele identiteiten: huidskleur en sekse. Als lezer zou je best nog meer te weten willen komen. Toch valt de keuze van de auteur te billijken in het licht van het verhaal dat ze kwijt wil. Dat de vlag de lading niet helemaal dekt, doet weinig af aan het belang van haar betoog.

Margo Jefferson
Negroland
Een autobiografie
Vert. Pauline Slot. De Arbeiderspers; 250 blz.
€ 24,99

Margo Jefferson treedt vanavond op op het Crossing Border festival in Den Haag. info: www.crossingborder.nl

Lees hier meer boekrecensies van Trouw. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden