De zwaan, opmerkelijk symbool van Lutherverering

De dubbeltentoonstelling 'Luther en de Bijbel' en 'Luther en de Zwaan' in het Bijbels Musem, Herengracht 366 Amsterdam, is nog tot 15 april te bekijken. De expositie 'Luther mit dem Schwan' in de Lutherhalle te Wittenberg, is te zien tot 10 november.

TON CRIJNEN

Dr. Martin Treu, directeur van de Lutherhalle, het grootste museum over de Reformatie in Duitsland, zegt: “Zwingli noch Calvijn hebben de vermeende uitspraak van Hus op zichzelf betrokken, Luther nadrukkelijk wel. Reden voor tijdgenoten om zijn reactie aan elkaar door te geven. En zo ontwikkelde zich na zijn dood in 1546 het beeld van Luther met de zwaan als een belangrijk en tot deze eeuw in noordelijke streken bekend symbool van Lutherverering.”

Net als Treu moet Hans Gramberg, medeorganisator van de expositie in het Bijbels Museum, het antwoord schuldig blijven op de vraag waarom binnen de lutherse traditie alleen Nederland (in het verlengde daarvan ook Zuid-Afrika en Suriname) en Noord-Duitsland (Ostfriesland, Oldenburg) het zwaan-symbool tot de hunne hebben gemaakt. In ons land heeft het dier zelfs de traditionele Lutherroos verdrongen die elders het vignet van de lutheranen vormt.

Hetzelfde geldt voor de vraag wanneer de kerkelijke zwaan-symboliek voor het eerst in deze streken werd gebruikt. Gramberg stelt dat de eerste voorbeelden waarschijnlijk al uit het eind van de zestiende eeuw dateren. In Nederland zowel als in Duitsland gebeurde dat aanvankelijk in de vorm van prenten waarop Luther met zwaan werd afgebeeld. Hier kwamen de eerste in 1630 op de markt.

Midden zeventiende eeuw begon het dier ook steeds meer te fungeren als (vergulde) windwijzer op lutherse kerktorens. In ons land was de Ronde Lutherse Kerk aan het Singel in Amsterdam het eerste (1671) lutherse kerkgebouw dat een zwaan als windvaan kreeg. Resten die bij de brand van 1993 omlaag stortten, zijn op de tentoonstelling te bezichtigen.

Omstreeks de achttiende eeuw verschenen Luther en de zwaan ook op schilderijen en gebrandschilderde ramen in kerken en tevens op kerkelijke gebruiksvoorwerpen: van doopgerei tot avondmaalszilver en van orgels tot bijbels. Maar, zo laat Treu weten, het beeldthema komt toch hoofdzakelijk voor op titelbladen en frontispices van bijbels en gezangboeken. “Die vind je nu in heel Duitsland (en Nederland) terug: van Mecklenburg tot in Hessen en bij de Bodensee.”

Tegen deze achtergrond en op zoek naar een origineel thema voor het zondag begonnen Luther-jaar besloten het Duitse en Nederlandse museum onafhankelijk van elkaar Luther en de zwaan tot onderwerp van hun exposities te maken. Al voegde het Bijbels museum, zijn achtergrond getrouw, er het aspect 'Luther en de Bijbel' aan toe (klapstuk: de eerste, 1523, Nederlandse vertaling van Luthers beroemde 'Newe Testament deudsch', in Antwerpen gedrukt bij Adriaen van Berghen en vorig jaar bij het Londense veilinghuis Sotheby door het Amsterdamse Evangelisch-Luthers Seminarium aangekocht').

Wat de zwaan-symboliek betreft gaat het op de Wittenbergse expositie, die veel groter is dan die in Amsterdam, vooral om schilderijen, grafisch werk, penningen en munten waarop de hervormer met een zwaan te zien is. Een boeiend geheel.

In Amsterdam ligt het accent, naast bijbels en prenten, op kerkelijke en profane gebruiksvoorwerpen, inclusief moderne polshorloges waar de zwaan als secondenwijzer fungeert. De expositie mag dan beperkt van opzet zijn, interessant is ze zeker. Zoals het schilderij op hout van (wellicht) de Noordnederlander Bartolomeus Breenbergh (1598-1657) die de beroemde 'droom van keurvorst Frederik de Wijze' verbeeldt: Hus wordt als gans gebraden en Luther, met een zwaneveer zijn stellingen schrijvend op de deur van de Wittenbergse Slotkerk, stoot met het uiteinde de paus de tiara van het hoofd.

Hans Gramberg: “Over leven en werk van Maarten Luther is inmiddels bijna alles bekend, daarentegen heeft men naar de zwaansymboliek rond de reformator nog maar weinig onderzoek gedaan. Dat maakt het, ook kunsthistorisch, zo boeiend.”

Martin Treu wijst tot slot op nog een ander, aan Jan Hus toegeschreven citaat: 'Eerst hebben zij voor de gans strikken gespannen door dagvaardingen en banvloeken, en nu belagen ze sommigen uwer. De gans, een mak dier, een tamme vogel, maar geen hoogvlieger, is er niet in geslaagd hun strikken te verbreken. Maar de andere vogels die door Gods genade en hun bouw wél hoog kunnen vliegen, zullen hun hinderlagen vernietigen.'

Treu: “Gans en zwaan, Hus en Luther - samen maken ze deel uit van een ontwikkeling die ten slotte leidde tot de emancipatie van christelijk Europa. Dat proberen we met onze expositie duidelijk te maken.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden