Reportage

De Zuid-Afrikaanse Khoisan willen niet langer 'kleurling’ genoemd worden

Beeld Bram Lammers

Een groepje Khoisan kampeert al een half jaar voor het Zuid-Afrikaanse regeringsgebouw. Ze zijn naar eigen zeggen het eerste volk van Zuid-Afrika. Maar president Ramaphosa geeft niet zomaar toe.

De 53-jarige Khoisan SA kampeert al zes maanden op een grasveldje voor het regeringsgebouw van Zuid-Afrika. Een standbeeld van Nelson Mandela, armen verwelkomend gespreid, torent meters uit boven zijn tent. De ochtendlucht is fris, maar de Khoisan-leider draagt alleen zijn minuscule, traditionele gewaad van jakhalshuid. “We hebben moeten wennen aan de weersomstandigheden in Pretoria”, geeft hij toe. “Het wordt ‘s nachts koud. En al dat onweer!”

Chief Khoisan SA wandelde eind vorig jaar helemaal van zijn woonplaats Port Elizabeth naar Pretoria: duizend kilometer. In december 2017 was hij ook al in die regeringsstad. Toen ging hij er zeventien dagen in hongerstaking, uit protest tegen de achterstelling van zijn Khoisan-volk: tijdens de koloniale periode, de apartheid én onder het overwegend zwarte ANC. “Ik overleefde het maar net.” Hij verloor 34 kilo.

Ja, het is verwarrend dat hij Khoisan SA heet: zijn achternaam is gelijk aan de Engelstalige afkorting voor Zuid-Afrika en zijn voornaam is gelijk aan de benaming van zijn volk. “Maar ik kan er niets aan doen.” Hij brandt een handje kruiden in het midden van een cirkel polyester koepeltentjes, tegen ongeluk. Daarin slapen ook nog tien andere Khoisan-demonstranten. De meeste tentdoeken zijn gescheurd. Khoisan SA grijnst zuur: “We hebben storm en hagel gehad, daar bleken die Westerse tenten niet tegen bestand.”

In 2017 ontmoette hij Cyril Ramaphosa. Die was toen nog vicepresident en nam een memorandum in ontvangst met vier eisen. De Khoisan willen als het historisch eerste volk van Zuid-Afrika worden erkend. Hun taal moet een extra officiële taal worden in het land. Ze willen ook de grond terug die in het verleden van hen is gestolen. En ze wensen niet meer te worden geclassificeerd als ‘kleurling’.

Niet lang na hun ontmoeting werd Ramaphosa president. Maar hij kwam eerdere toezeggingen niet na. Dus kwam Khoisan SA één jaar later te voet terug. Hij voerde overleg met ambtenaren, maar die stelden slechts vage compromissen voor. “Onacceptabel”, zegt hij. “We besloten net zo lang voor het regeringsgebouw te gaan kamperen, totdat de president ons persoonlijk te woord staat. Al moet we hier jaren blijven. Tot dan willen we ook niet langer tot Zuid-Afrika behoren.”

Niet zwart

Vooral hun land-eis ligt gevoelig. De discussie over onteigening van tijdens de apartheid gestolen land, om dat onder de zwarte bevolking te herverdelen, staat al tijden bovenaan de politieke agenda. Maar het gaat daarbij uitsluitend om land dat na 1913, op basis van de toen ingevoerde racistische koloniale en apartheidswetten, is afgepakt van zwarte Zuid-Afrikanen. 

De Khoisan zijn niet zwart en verloren hun land al in de eeuwen daarvoor. Maar waarom telt dat niet, vragen zij zich af. “Door ons ‘kleurling’ te noemen, ontkent de regering dat het land historisch gezien ons toebehoort”, legt Khoisan SA uit. “Want ‘kleurlingen’ ontstonden als bevolkingsgroep pas in de twintigste eeuw.” Hij loopt naar een vijvertje om zich te wassen. Werkers van de plantsoenendienst in oranje overalls kijken toe. “Maar het staat onomstotelijk vast dat wij de originele bewoners van Zuid-Afrika zijn. Kijk naar onze muurschilderingen die zijn gevonden in het land. Die zijn tienduizenden jaren oud.”

Enkele passanten willen met de Khoisan-leider op de foto. Ze hebben het tentenkamp op het journaal gezien. Khoisan SA is veel in het nieuws. “We willen dat de president naar ons toekomt en zegt: ik begrijp jullie, laten we praten”, zegt hij als alle foto’s zijn genomen.

Maar het is de vraag of Ramaphosa dat van plan is. Als hij de Khoisan als het eerste volk van het land erkent, kan dat een bom leggen onder de landclaims van zijn veelal zwarte ANC-kiezers. Want indien zij het tijdens de apartheid gestolen land kunnen terugeisen, kunnen de Khoisan-bewoners dat land dan in principe niet weer van hen claimen? Ironisch genoeg zetten uitgerekend witte lobbyorganisaties dat argument veelvuldig in om landherverdeling te dwarsbomen, in de hoop dat witte Zuid-Afrikanen hun grond gewoon mogen houden.

Ramaphosa’s woordvoerder vroeg eind vorig jaar voorlopig om geduld: “Het gaat om complexe zaken die deze groep [Khoisan] echter onmiddellijk geadresseerd wil zien.” Maar het lijkt ook op tijdrekken. Bij telefonische vragen over het thema gooit zij een half jaar later dan ook zonder antwoord de hoorn erop.

Beeld Bram Lammers

Straatarm en gemarginaliseerd

De Khoisan-bevolkingsgroep bestaat feitelijk uit een hele groep etniciteiten, waaronder de Khoikhoi en de San. Zowel de Verenigde Naties als de Zuid-Afrikaanse Mensenrechtencommissie oordeelden in het verleden dat het belangrijk is dat de groep land in Zuid-Afrika terugkrijgt om zich aan armoede en marginalisatie te ontworstelen. De Khoisan behoren tot de armste bevolkingsgroepen in het land. Hoeveel Khoisan er in Zuid-Afrika wonen is onduidelijk, omdat zij steevast onder 'kleurlingen' worden geschaard. Chief Khoisan SA is niet de enige leider binnen de diverse bevolkingsgroep. Mede door dat gebrek aan centraal leiderschap is het lastig voor de Khoisan om een politieke vuist te maken.

Lees ook: 

Grondbezit verdeelt Zuid-Afrika

Zuid-Afrika wilde na de het eind van de apartheid grond van witte boeren herverdelen onder zwarten. Maar dat gaat al 25 jaar stroef, met politieke spanning en economische schade als gevolg.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden