DE ZOETE PIZZA UIT LIMBURG

De vlaaien rukken op. Ze veroveren het land. Want naast de Hema, die altijd al zorgde voor kartonnen nabootsingen van de Limburgse lekkernij, is er nu een keten met de naam Multi-Vlaai, die stormenderhand de traditionele appeltaart en mokkapunt wil verdrijven. De naam belooft niet veel goeds: veel van hetzelfde.

JANNY DE MOOR

Maar ook gewone supermarkten hebben steeds vaker 'vlaaien' in de aanbieding, zodat je ter hoogte van Woeste Hoeve niet moet opkijken van een 'Linzenvlaai', waarin helemaal geen linzen zitten. Het was ooit een kostelijke verschrijving van een brave Limburgse bakker: 'Linzen' staat hier voor 'Linzer' (een variant van korstdeeg begin achttiende eeuw uitgevonden in de hofkeuken van de vorstelijke aartsbisschop in Salzburg).

Het vervelende van al die vlaaien is, dat Limburg er nauwelijks meer aan te pas komt, behalve in de benamingen. Ze smaken dus ook nauwelijks meer als Limburgse vlaai. Als er maar een machinaal uitgestanst hekwerkje op ligt, dan is het een vlaai.

“Jammer genoeg steeds vaker opgesmukt met slagroom, chocolade of noten en in moderne niet-Limburgse varianten”, schrijven Wil en Netty Engels-Geurts al in 1989 in hun Limburgs Vlaaienboek. Ze hebben groot gelijk. Ik heb zo'n multivlaai eens geprobeerd, hoewel ook de verbazend hoge prijs van dit fabrieksbaksel mij afschrikte. En ja hoor, toen ik de laag nep-slagroom had weggeschraapt, vond ik onder het netwerkje wat appelstukjes. Die zeer sterk naar citroen-essence smaakten. Dit voorwerp kan dus eerst als appel-vlaai verkocht worden. En bij het verouderen als citroen-vlaai. Heel handig.

Ik ben geen Limburger, maar ik vind dat zoiets onbehoorlijk is. Van oorsprong heeft de vlaai een dunne korst van brooddeeg, met een eenvoudige vulling van vruchten, rijst of ook griesmeel, met bovenop een schuimkop, kruimelkes, een deegdeksel (Toesjlaag), een hekwerkje (loederkes = laddertjes) of poedersuiker.

Nu kun je zeggen: waar maak je je druk om? Om een gebaksoort? En wie zegt wat er hoort op het gebied van bakken? Is dat geen 'public domain', net als sommige computerprogramma's?

Volgens mij niet als het gaat om een oud streekgerecht. Dat hoort beschermd te worden. Wat je thuis doet, moet je zelf weten. Maar als iets als 'vlaai' wordt verkocht, hoort het de zoete pizza van ons eigen Limburg te zijn en geen opgetutte namaak. Wat zou een Fries zeggen als hij in Maastricht Oranjekoek aangeboden zag? Ik pleit voor een certificaat, net als voor de beroemde kippen uit Bresse en voor het echte Franse stokbrood, dat sinds eind augustus een 'appellation d'origine controlee' heeft gekregen.

Waarom hebben wij hier eigenlijk geen Vereniging tot Behoud van Streekgerechten? De enige plaats waar men er werk van maakt om de landelijke kennis hieromtrent te bewaren is bij mijn weten het P.J. Meertens Instituut in Amsterdam. En voor de Achterhoek het Staringinstituut. Niet aan de universiteiten, want daar geldt dit onderdeel van volkskunde bij voorbaat als wetenschappelijk oninteressant. Iedere amateur kan op dit gebied dus zijn gang gaan.

Dat de vlaai (van vlade) zeer oud is, staat vast. Het woord alleen al. Het wordt enkel voor dit soort gebak gebruikt en is een verbastering van het Latijnse 'platus', 'plat, breeduit' (het toetje 'vla' is waarschijnlijk later ontstaan naar aanleiding van de vulling van het gebak). Nog steeds zeer van toepassing voor zo'n platte lekkernij van zeker dertig centimeter doorsnee! Eerst was het de benaming van een ongezuurde koek, de voorloper van het brood. In de kloosterkeukens van Midden-Europa werden er al 'Fladen' gebakken in de dertiende eeuw, zowel hartig als zoet, leert ons 'Das Buech der guten Speise'. En het beroep 'Vladbecker' komt in Limburg al in 1338 voor!

Er staat zelfs een drieduizend jaar oud prototype van de vlaai in een vitrine van het Brits Museum in Londen. Het is een minivlaai, middenop liggen een paar vruchten. Het gebakje is afkomstig uit een Egyptisch graf en is meegegeven als proviand voor de reis in het hiernamaals.

Nu ja, in het jaar 3000 staat er misschien wel een 'riestevlaai' in een vitrine van het Rijksmuseum, versteend gevonden in een door afval bedolven diepvriezer.

Zoals de zaken er nu voor staan, kunnen we er helaas niet zeker van zijn dat die unieke vondst in Purmerend ooit met Limburg in verband gebracht zal worden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden