De ziel van Friesland

Dwars door het land zoekt een eeuwenoude dijk zich een weg tot in het hart van Friesland. Een wandeling of fietstocht over de Slachtedyk legt de ziel van de provincie bloot.

Een monument is vaak een gebouw of een gedenkteken, soms een grafheuvel. Er zijn natuurmonumenten, meestal voorzien van bordjes. Er zijn varende en industriële monumenten en ook aardkundige, zoals een stuwwal of een groeve. Een enkele keer is een monument tientallen kilometers lang. Dat laatste geldt voor de Slachtedyk, kortweg de Slachte. Deze eeuwenoude slaperdijk zoekt zich een weg door het Friese land. Een grillige, 42 kilometer lange lijn, van de Waddendijk bij Oosterbierum naar het dorpje Raerd in het hart van de provincie. Landschapsbeheerder It Fryske Gea ontfermt zich over dit monument van cultuurhistorie, dat tegelijkertijd een langgerekt natuurgebied is.

Het begin mag er wezen. Zo'n plek om even rustig te gaan zitten, hoog op de kruin van die andere dijk die de Friezen van nu beschermt tegen de grillen van de zee. De geur van het Wad vermengt zich met die van schapenpoep. Lammetjes mekkeren, zwaluwen scheren laag over, kieviten lokken met hun buitelingen een buizerd bij hun jongen weg. Op een graslandje grazen paarden, daarachter een paar velden waar de laatste tulpen bloeien, dan de aardappelakkers. Veel moderne windmolens aan de horizon, een enkele traditionele. Kerktorens. Tussen dat alles in ligt de Slachte, hier nog een kaarsrechte streep.

Stenen in haar massieve lichaam geven aan hoe de Waddendijk in de loop der eeuwen is gegroeid: van de kruin op ruim twee meter in 1570 naar de huidige Deltahoogte van 9 meter en 40 centimeter. De oude slaperdijk die er haaks op staat bleef steken op een bescheiden anderhalve meter. Op het punt waar de twee elkaar raken waarschuwen bordjes voor loslopend vee. Een straatnaambordje, één woord. Slachte. Een smalle reep asfalt, geflankeerd door bermen vol boterbloemen, paardenbloemen en fluitenkruid.

In een rietkraag zit een klein vogeltje uitbundig te zingen. Een rietzanger. Onverstoorbaar probeert hij mij van mijn fiets te kwinkeleren. Het lukt hem bijna. Na een goede kilometer een eerste bocht, even verder staan de eerste koeien in de wei. Boerderijen, dijkhuisjes en een bakstenen monument op de plek van de Getswerdersyl. De Slachte bestaat uit een aantal kleinere dijken, sommige meer dan duizend jaar oud. Ze hielden het water tegen in tijden waarin uitlopers van de Waddenzee tot diep in het Friese land reikten, tijden waarin steden als Bolsward, IJlst en Sneek aan zeearmen lagen en het noorden van de huidige provincie een land van kwelders was. Rond het jaar 1200 ontstond uit een aantal losse polderdijken uiteindelijk het grillige, langgerekte geheel dat de naam Slachtedyk kreeg. Op de plek waar een waterloop die dijk onderbrak werd een syl aangelegd. Een zijl in het Nederlands, een keersluis. Tien keer passeer ik onderweg zo'n syl, op mijn tocht over de dijk die me naar de ziel van Friesland voert.

Autowegen hebben de rol van waterwegen overgenomen. Op twee plekken aan de Slachte maken hangbruggen een veilige oversteek mogelijk. De grootste, de Slachtetille bij Franeker, is alleen voor wandelaars toegankelijk. Met de fiets word ik netjes omgeleid, onder de autoweg door, maar ik kan niet nalaten even af te stappen en terug te wandelen. Hier is de Slachte nog een echte grasdijk. Hoog schieten herik en fluitenkruid op, aan mijn voeten zuring, klaver, madeliefjes en morgenster. Aan de voet van de dijk bouwen zwanen een nest.

Een klein deel van de dijk is zelfs voor wandelaars niet toegankelijk. Privéterrein. Een bescheiden omleiding, industrieterrein, kanaal, spoorwegovergang, dan is de Slachte weer van mij. Bochten, kronkels, bloeiende bermen, kieviten die dit keer een kraai wegjagen, een grutto op een hek en eentje krijsend in de lucht. Eindeloos weideland en het schaamteloos mooie Achlum dat zich tegen de dijk aan heeft gevleid als een lammetje tegen zijn moeder.

Verder landinwaarts injecteert een landbouwmachine een enorme hoeveelheid mest in de Friese bodem. Mest die straks de honger moet stillen van de maïsplanten die op deze akker komen te staan. Het wordt stiller aan de dijk. Aan weerszijden is het land groen, maar het is een kil groen. De vogels lijken deze weilanden te mijden. De dijk zelf steekt ertegen af als een feest van kleur. De complete paradox. De natuur heeft alle kleuren van de regenboog, groen is de kleur van de geïndustrialiseerde landbouw.

Schrijver Geert Mak stelde onlangs dat Friesland in hoog tempo 'brabantiseert'. Wanneer ik een enorm stallencomplex passeer, begrijp ik precies wat hij bedoelt: landbouw wordt industrie. Schimmen van koeien onder het dak, de lege weilanden kaal als biljartlakens, nog meer mestinjectie. Op een van de schuren hangt een bord: 'Kwaliteit uit de natuur.' Ik krijg het gevoel dat ik iets mis.

Bij het dijkhuisje dat 'Vogelzang' heet ben ik weer in Friesland. Scholeksters piepen, kieviten roepen hun naam, nog meer zwanen op nesten, koeien in de wei. Voorbij de buurtschap De Kliuw liggen delen van de Slachte die ooit zeedijk waren. Rechts van mij klotste lang geleden het water van de Middelzee, een belangrijke zeearm die van de landkaarten is verdwenen. Ingepolderd. De dijk verandert hier telkens van naam, maar het blijft de Slachte. Ik fiets door Reahús met zijn kaatsveld, passeer bij Boazum de plek waar ik een paar weken tevoren de Elfstedenwandelaars een klein stukje Slachte zag meepikken. In het hart van Easterwierrum maakt de Slachte een haakse bocht en daalt af naar de Zwette. Die brede vaart is al wat rest van de ooit zo gevaarlijke Middelzee.

Dan Raerd. De poort van een verdwenen slot, een kerktoren en een monumentje. Met een beetje goede wil kan iedereen de Friese tekst op de kleine zuil begrijpen. 'Ein fan'e Slachte kuier.'

Wandelen en fietsen

De Slachtedyk telt drie onverharde stroken, een ervan is toegankelijk voor fietsers. Veruit het grootste deel is echter geasfalteerd. Een folder van It Fryske Gea zet alle wandel- en fietsmogelijkheden op een rij, te downloaden via www.itfryskegea.nl

Slachtemarathon

Sinds de zomer van 2000 leggen sportievelingen eens in de vier jaar de 42 kilometer en 195 meter over de Slachtedijk rennend of wandelend af tijdens de Slachtemarathon. Het is de enige gelegenheid waarbij de hele dijk is opengesteld. Dit jaar vindt de Slachtemarathon plaats op zaterdag 4 juni. Tijdens de loop organiseren inwoners van dorpen langs de dijk allerlei culturele activiteiten.

www.slachtemarathon.frl

It Tsiispakhús

Voor wie de Slachtedyk wandelend of per fiets wil verkennen is Wommels een mooie uitvalsbasis. Het dorp ligt ongeveer halverwege het traject, net ten noorden van de dijk. Op de stoep van het sympathieke zuivelmuseum It Tsiispakhús staan historische stenen die van de Slachtedyk afkomstig zijn: www.tsiispakhus.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden