Reportage

‘De ziel van Europa redden’ - op eurocampagne met Frans Timmermans

Beeld Christoph Schmidt

Frans Timmermans werd in Lissabon bejubeld als spitskandidaat voor de Europese sociaal-democraten.Trouw liep vier lange campagnedagen met hem mee, langs ontelbare selfies. ‘De wanhoop van mensen is soms zo groot dat ze denken: sla alles maar kapot. Daar moeten we iets tegenoverstellen.’

Het congres is voorbij, de hoofdrolspeler heeft geen microfoon meer en de harde muziek overstemt alles, dus weinigen krijgen de strijdkreet van Frans Timmermans mee. “Let’s fight and win this thing”, roept hij met gebalde rechtervuist, op het randje van het podium.

Geen ballonnen, geen confetti – dat zou anders nogal wat zijn, voor de Eurocommissaris die de strijd tegen plastic wegwerprommel tot speerpunt heeft gemaakt. Achter en naast hem klapt en host een uitgelaten Europese sociaal-democratische familie, kriskras door elkaar, van de bespijkerbroekte Pedro Sánchez en Antonio Costa (de premiers van Spanje en Portugal) tot leden van de jongerenafdeling.

Dit tafereel, deze gebalde vuist, op zaterdagmiddag rond kwart over twee in Lissabon, vormen het voorlopige hoogtepunt in de verkiezingscampagne van Timmermans. De huidige tweede man van de commissie-Juncker gaat namens de sociaal-democraten op voor het voorzitterschap van de Europese Commissie. Hij zal als spitskandidaat door Europa reizen voor de verkiezingen van eind mei, en de degens kruisen met onder anderen Manfred Weber (christen-democraten) en Bas Eickhout (groenen).

Voordat die climax op het sociaal-democratische partijcongres wordt bereikt, heeft Timmermans al ruim twee dagen rondgebanjerd in Lissabon, van het ene evenement naar het andere, in zijn kenmerkende bonkige, soms lastig bij te houden loop.

Rode Duivels

Het begint donderdagochtend 6 december met lijnvlucht SN 3815 van Brussel naar Lissabon. Brussels Airlines heeft daarvoor zijn unieke, roodgeverfde ‘Red Devils’-Airbus van stal gehaald. Het had ook zomaar het Smurfen-toestel uit dezelfde luchtvloot kunnen zijn geweest, maar het laat zich raden dat Timmermans zich wat gerieflijker voelt bij de uitstraling van het succesvolle Belgische voetbalelftal.

Kort na aankomst staat het eerste treffen op het programma, met de Young European Socialists (Yes). In het monumentale hoofdkantoor van de Portugese socialistische partij staat Timmermans een twintigtal jongeren uit heel Europa te woord. Hij uit zijn zorgen over de lage opkomst onder jongeren bij recente verkiezingen en roept zijn gehoor op om zoveel mogelijk leeftijdgenoten enthousiast te maken voor de Europese verkiezingen. “Niet stemmen is net zoiets als je creditcard aan iemand anders geven en zeggen: doe ermee wat je wil.”

En voort gaat het, naar het universiteitscomplex in de Portugese hoofdstad waar het partijcongres zich de komende dagen voltrekt. Eerst schuift de oud-PvdA-minister aan bij een ‘Campaign Camp’ in een collegezaal, waar rond de honderd partijleden en activisten zich voorbereiden op het veldwerk. “Alsjeblieft, ga naar buiten en zorg ervoor dat mensen gaan stemmen om de ziel van Europa te redden”, voegt Timmermans hen toe.

Die ziel van Europa keert in elke toespraak terug. Het is de kern van zijn campagne: rechtsstaat, democratische waarden, LHBTI-rechten, gelijkheid tussen mannen en vrouwen, respect voor minderheden, en al die andere naoorlogse verworvenheden die in onder meer Polen, Hongarije en inmiddels ook Italië onder druk staan.

Beeld Christoph Schmidt

Aansluitend is hij even het stralende middelpunt van de jaarlijkse conferentie van de vrouwenafdeling van de Europese socialisten. In de snikhete zaal wordt Timmermans op handen gedragen, bijna letterlijk. “Onze partij zal de feministische stem altijd ondersteunen”, zegt hij. Weer een klaterend applaus. Alle vrouwen willen met hem op de foto.

Niet alleen de vrouwen. Timmermans lijkt in Lissabon een internationale popster. Overal wordt hij staande gehouden voor een handdruk, een praatje, maar vooral: een selfie. Selfies, selfies en nog eens selfies. “Hoeveel selfies zullen we vandaag weer gemaakt hebben?”, zal hij twee dagen later in Berlijn verzuchten, na afloop van het Europese SPD-congres waar hij eveneens in een warm bad belandde.

Om meteen aan die verzuchting toe te voegen: “Van mijn grote politieke leermeester Max van der Stoel heb ik altijd meegekregen: voor jou is het misschien de honderdste persoon die iets van je wil, maar die persoon heeft net zoveel recht op aandacht als de eerste. Daar handel ik naar, al is dat soms best vermoeiend. Want als je de honderdste ontmoet en je kijkt langs hem of haar heen, dan denkt die ook: wat een vervelende vent is dat.”

Overal waar hij komt, spreekt Timmermans uit het hoofd. Hij bereidt ook zelden een praatje voor. En naast de altijd terugkerende elementen die in zijn geheugen zijn gegrift, waaronder die ziel van Europa, weet hij zijn gehoor in Lissabon altijd in te pakken met op maat gemaakte slogans die erin gaan als Gods woord in een ouderling.

Jeremy Corbyn

Is hij dan echt nergens zenuwachtig voor, op zo’n groot congres? “Mijn speech van morgen”, zegt hij op vrijdagochtend, tijdens de wandeling van zijn hotel naar het congres. Die wat langere aanvaardingstoespraak, zijn eerste echte als spitskandidaat, moet de climax van het congres worden. “Ik ben op mijn best als ik de zaal in kan kijken, maar ik wil ook bepaalde dingen niet vergeten te zeggen. Daar zit altijd wat spanning tussen.”

Beeld Stefanie de Ruiter

Er is nog ander een spannend moment: deze vrijdagochtend. Timmermans zal een stevig gesprek onder vier ogen hebben met de Britse Labour-leider Jeremy Corbyn, een rode broeder weliswaar, allebei bestoppelbaard bovendien. Maar als het over brexit gaat, zitten de heren niet bepaald op één lijn.

Lift in, lift uit, trap op, trap af, team-Timmermans is even verdwaald, op zoek naar het kamertje waar het gesprek met Corbyn zal plaatsvinden. “Serieus, jongens…”

De stemming wordt er niet beter op als het kamertje is gevonden. De faculteit maakt een uitgewoonde indruk en dit kale hok vormt geen uitzondering. Iemand heeft geprobeerd de boel wat allure te geven met een bloemstuk op tafel, maar dat vergroot de begrafenisstemming alleen maar, grapt het team om de sfeer wat op te fleuren.

De universiteit draait deze dag trouwens gewoon door. Dat geeft een grappige, soms chaotische dynamiek die in schril contrast staat met het ietwat steriele congres dat de Europese christen-democraten hadden. Die kwamen in november bijeen in een gigantische congreshal in Helsinki, onder strenge veiligheidsmaatregelen, afgeschermd van de normale mensenwereld. Kijk naar ons, wij staan midden in de samenleving, met aandacht voor jongeren en een blik op de toekomst, willen de sociaal-democraten maar even gezegd hebben.

Pal voor de deur waarachter Corbyn en Timmermans over brexit praten, staat een geldautomaat. Studenten die willen pinnen, vragen zich af waarom er toch zo veel rare snuiters met oortjes om dat apparaat heen hangen, totdat ze ontdekken dat ze er gewoon naartoe kunnen lopen.

En dan moet dat hele congres nog beginnen.

Authentiek rood

De sociaal-democratie zit in veel EU-landen in een dal en dit tweedaagse congres fungeert als een therapeutische oppepsessie. Bij veel sprekers blijkt het ouderwetse socialistische vuur nog allesbehalve gedoofd. In toespraken waarin steevast zowel het stemvolume als de wijdte van armgebaren toenemen, wordt een terugkeer naar het authentieke rode gedachtegoed gezien als sterkste wapen tegen het oprukkende populisme én de almacht van centrum-rechts.

“Sommigen zeggen dat de sociaal-democratie dood is”, zegt de Bulgaarse oud-premier en voorzitter van de Europese partijkoepel PES, Sergej Stanisjev. “Zijn jullie dood?” De zaal, ietwat overrompeld door deze vraag, komt niet verder dan een aarzelend ‘Nooooo’.

In de middag en avond doet Timmermans nog wat interviews, luncht hij met premier Costa en keert hij terug naar het kale kamertje voor ‘bilatjes’ (een-op-een-gesprekken) met onder anderen Dejan Zidan, Pamela Rendi-Wagner, Fofi Gennimata en Olivier Faure, partijleiders uit respectievelijk Slovenië, Oostenrijk, Griekenland en Frankrijk.

Een snelle autorit met politie-escorte dwars door de stad, nog net wat halsbrekender dan de eerdere, brengt hem naar een receptie voor congresgangers, op een fraaie locatie aan de Taag. Daar wandelt ook de Portugese gastheer binnen, premier Costa, even later gevolgd door de Maltese premier Joseph Muscat. Een mooie gelegenheid om hen even aan te schieten met de vraag wat zij van Timmermans vinden.

“De beste kandidaat om de waarden van Europa te verdedigen”, antwoordt Costa. “Hij is Europeaan”, zegt Muscat. “Hij is Europeaan en hij voelt zich Europeaan. Hij hoeft niet te doen alsof.”

Beeld Christoph Schmidt

Ook op deze receptie spreekt Timmermans weer wat op maat gemaakte woorden voordat hij met de premiers en andere kopstukken aanschuift bij het besloten ‘leidersdiner’. Dan is deze lange dag toch wel voorbij, zou je denken. Nee, bij aankomst in het hotel om 23 uur krijgt hij nog een verrassingswelkom van een groep PvdA’ers, die hem een hart onder de riem willen steken voor de komende campagne. Timmermans is zichtbaar geroerd, vooral als hij hoort dat een groot deel van het Nederlandse gezelschap hiervoor op eigen kosten naar Lissabon is afgereisd.

Stropdasadvies

Dan breekt de grote dag aan. De dagen ervoor was Timmermans’ kledingdracht nog losjes: overhemd met beige zomercolbert. Nu staat hij strak in het pak, met blauwe stropdas.

Een paar partijcoryfeeën, onder wie Stanisjev, fluisteren hem iets in: we hadden eigenlijk bedacht dat niemand vandaag een stropdas zou dragen, laten we het vooral lekker losjes houden, dat kan nooit kwaad als contrast met die stijve christen-democraten en hun kille show in Helsinki.

Timmermans neemt het voor kennisgeving aan. “Het maakt mij allemaal niets uit. Als het om kleding gaat, laat ik me toch altijd door anderen leiden. En zij hier (met een knik naar zijn naaste medewerkers Saar van Bueren en Liesbeth Koenen, die dezer dagen zelden van zijn zijde wijken) zeiden vanmorgen: je moet een stropdas om.”

Uiteindelijk staan er deze dag slechts twee stropdassen op het podium: Frans Timmermans en Lodewijk Asscher. En dan rekenen we de Belgische oud-premier Elio Di Rupo, altijd met vlinderdas, even niet mee. Er volgen lange toespraken van de premiers Muscat, Sánchez en vooral Costa, die na het opsommen van de Portugese economische successen dan eindelijk de spitskandidaat op het podium mag roepen. Tussendoor zijn er puntige rocknummers van Jett Rebel, landgenoot en favoriet van Timmermans. De 27-jarige Rebel (geboren Tuinstra) zal na afloop zeggen dat hij helemaal onder de indruk is geraakt van het partij-enthousiasme om hem heen. Een half uur later zijn daar die gebalde vuist en die strijdkreet. “Laten we vechten en dit winnen.”

Slotstuk van het Portugal-programma is een korte tocht op elektrische stadsfietsen met de burgemeester van Lissabon, Fernando Medina, die zijn stad graag een fietsvriendelijk imago wil geven met een verbeterde luchtkwaliteit. Met een snelle beweging zet Timmermans zijn zadel wat hoger. Duidelijk nog nagenietend van het succesvolle congres zegt hij tegen Medina: “Wist u dat ik ook officieel fietsreparateur ben?” En weg zijn ze, een roedel cameraploegen in hun spoor.

Beeld Christoph Schmidt

“Een cadeautje”, zal hij die fietstocht een dag later noemen. Eindelijk wat beweging in de frisse lucht, eindelijk niet opgesloten in hotel of evenement, of onderweg daartussen.

Berlijn

Of in het vliegtuig, natuurlijk. Zaterdagavond, de TP 532 naar Berlijn, voor het SPD-congres. De warme herfstzon maakt plaats voor een kille motregen.

Timmermans wordt de volgende ochtend bij de ingang van het Willy-Brandt-Haus opgevangen door Konstantin Woinoff, de internationaal secretaris van de Sozialdemokratische Partei Deutschlands. Die verkeert electoraal in zwaar weer, en de ongemakkelijke coalitie met Angela Merkels CDU zal de kansen waarschijnlijk niet snel doen keren.

In afwachting van het begin van het Europa-congres leidt Woinoff de gasten naar een kamer elders. “Fantastische speech gisteren, Frans”, complimenteert de SPD’er. “Vooral de woorden die je aan Corbyn richtte.” Ook dit gesprek wordt weer gedomineerd door brexit. Somberheid overheerst.

In de congreszaal zitten honderden gedelegeerden uit alle Duitse regio’s achter tafels geperst, geheel volgens de Duitse congrestraditie. Het is er warm. De sprekers begeven zich steeds naar een rond podium in het midden, met daarop de blauwe EU-vlag met gele sterren. Zou de PvdA zoiets ook doen, op haar congres in januari?

Aan de muur, heel groot, de slogan ‘Europa is het antwoord’. Een melige SPD’er heeft er een aangesneden foto van gemaakt en toont die aan een buurvrouw: ‘opa is het antwoord’.

Timmermans mag eerst een klaterend applaus in ontvangst nemen. Als hij het woord neemt, gaat het uiteraard weer over de ziel van Europa. Een ander vast onderdeel van het repertoire is het driekeuzemenu dat hij de Europese kiezers voorlegt: keuze één zijn de populisten die de EU willen slopen, keuze twee de conservatieven die de EU willen bevriezen, en keuze drie, dat zijn de sociaal-democraten. “Wij zijn de enigen met zowel de wil als de capaciteit om aan te passen en te hervormen”, zoals hij ook in Lissabon zei.

Groenen

Nog een paar allerlaatste selfies en de plichtplegingen zijn voorbij. Het is zondagmiddag iets voor vijven. We lopen door duister Berlijn naar zijn nabijgelegen hotel, niet ver van Potsdamer Platz. Vanavond terug naar Brussel, waar Timmermans weer een drukke week wacht, niet voor de verkiezingscampagne maar als full-time Eurocommissaris. “Naar Straatsburg voor één vergadering…”

In de hotellobby nemen we de afgelopen dagen nog even door, vooral de terugkerende elementen in de toespraken. Over dat driekeuzemenu zou je immers kunnen denken dat dat wel een heel simplistische voorstelling is van het politieke landschap in de EU.

“Sommige partijen bewegen daar inderdaad tussenin. Een partij als de Groenen wil Europa ook hervormen. Zij hebben veel aandacht voor het milieu maar toch echt veel minder voor het sociale aspect. Wat ik vooral hoop te bereiken met die drie keuzes, is dat mensen even gaan nadenken: klopt dat wel wat hij zegt, is dat inderdaad de keuze, en waarom eigenlijk? Ik probeer mensen aan te spreken op het vermogen tot kritisch nadenken. Vervolgens kan iedereen ermee doen wat die wil.”

Die ziel

En die ziel van Europa, zal dat thema ome Jan in Kerkdriel of tante Sofia in Zuid-Italië straks naar de stembus lokken? Hebben die een boodschap aan zoiets hoogdravends?

Beeld Christoph Schmidt

“Ik vind dat je de gemiddelde kiezer best op een hoogdravende manier mag aanspreken omdat die ook hoogdravende idealen heeft. Ik weet dat Bertold Brecht heeft gezegd ‘Erst kommt das Fressen, dann kommt die Moral’, maar de kiezer wil ook graag in een fijn land wonen waar mensen netjes met elkaar omgaan. Het een kan niet zonder het ander. De keuze is: zien wij onze buurman als een tegenstander en een vijand, of beseffen we dat het misschien niet altijd even leuk is, maar we nu eenmaal beter gezamenlijke oplossingen voor problemen kunnen zoeken?”

Wat Timmermans ook herhaaldelijk zegt, is dat de komende Europese verkiezingen de belangrijkste zijn sinds de allereerste in 1979, omdat er nu zo ontzettend veel op het spel staat. Maar horen we dat tegenwoordig niet bij alle verkiezingen, jaar in jaar uit? Bij zijn aantreden als commissievoorzitter sprak Jean-Claude Juncker in 2014 ook al van de ‘commissie van de laatste kans’. Slaan die hyperbolen zo langzamerhand niet dood op de kiezer?

“Dat zou kunnen. Maar ik heb dit in ieder geval nooit zo gezegd, ook vijf jaar geleden niet. Die commissie van de laatste kans is ook zeker niet mijn formulering. Ik maak een analyse op basis van wat ik zie in de Europese samenleving. De wanhoop van mensen is soms zo groot dat ze denken: sla alles maar kapot. Daar moeten we iets tegenoverstellen. Als het Europees Parlement – dat machtiger is dan veel mensen denken – straks een plek wordt waarin alles verlamd raakt, komt Europa niet verder.”

Lees ook:

Bas Eickhout: Straks kan niemand nog om de Europese Groenen heen

De Europese Groenen, nu nog een vrij kleine fractie in het Europees Parlement, hopen bij de verkiezingen van volgend jaar een grote sprong te maken. Bas Eickhout (GroenLinks) wil hun spitskandidaat worden. ‘We zijn trots op wat de EU heeft bereikt, maar willen nu wel een ander Europa.’

Buma: Een CDA-poster met ‘kies Weber’ zou niet juist zijn

CDA-leider Buma steunt Manfred Weber volledig als christen-democratische spitskandidaat. ‘Hij is geen premier die zich opmaakt voor zijn laatste baantje.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden