De ziel van de man achter de Javamens

De Nederlandse arts Eugène Dubois vond in 1891 op Java het eerste fossiel dat mensen en apen verbindt. Nu is de correspondentie van Dubois voor het publiek ontsloten. 'Brieven van een onderzoeker kunnen net zo waardevol zijn als de eigenlijke fossielen van de Javamens', vindt Dubois-kenner Paul Albers.

Een kies, een dijbeen en een schedeldak, in een geopende kluis maar wel achter een dikke glasplaat. Zo liggen de misschien wel belangrijkste fossielen die ooit door een Nederlandse onderzoeker werden gevonden, in het Naturalis Biodiversity Center in Leiden tentoongesteld. Eugène Dubois groef ze in 1891 op aan de oevers van de rivier de Solo, bij het dorpje Trinil op Java.

Dubois was een Nederlandse arts die heel gericht naar Indonesië was gereisd om naar bewijzen te zoeken voor de evolutionaire band tussen apen en mensen. "Zie het maar zo", zegt Dubois-onderzoeker Paul Albers, "hij ging eind negentiende eeuw naar Indonesië om naar een speld in een hooiberg te zoeken. En dat terwijl niemand in die tijd nog enig idee had waar überhaupt de hooiberg zou moeten staan."

Dubois kwam destijds met veel meer dan een speld thuis. Wat heet: hij verzamelde karrenvrachten aan waardevol materiaal. Een groot deel daarvan huist nu als 'de collectie Dubois' in Leiden. Zijn faam dankt hij evenwel aan de drie stukken die nu in die kluis liggen. Kenners kunnen aan het dijbeen zien dat het van een rechtopgaande aapmens of mensaap is geweest. En uit het schedeldak valt op te maken dat het hersenvolume precies tussen dat van een aap en een mens in zat. De lang gezochte tussenvorm dus, constateerde Dubois.

Mijlpaal

Zijn tijdgenoten waren daar niet zo van overtuigd als Dubois zelf. In ieder geval niet meteen. Toch worden de stukken van Dubois vandaag de dag wel degelijk erkend als de overblijfselen van de Homo erectus, de rechtopgaande mens, die net als de Homo neanderthalensis (Neanderthaler) of de Homo ergaster tot de uitgestorven mensensoorten wordt gerekend. "Die Javamens van Dubois was evenwel een absolute mijlpaal", zegt onderzoeker Albers. "Dubois is geboren rond het jaar dat Darwin zijn evolutietheorie publiceerde, maar met zijn Javamens was hij de eerste die eindelijk een tastbaar bewijs leverde dat de mens niet van Darwins evolutie was uitgesloten."

Toch bestaan er nog steeds veel misverstanden en foute ideeën over Dubois, stelt Albers. Als onbezoldigd onderzoeker spitte hij in de voorbije jaren stapels correspondentie, manuscripten en beeldmateriaal van Dubois door.

"Er wordt bijvoorbeeld gezegd dat hij gewoon mazzel had met zijn vondst. Maar dan ga je toch echt voorbij aan de enorme hoeveelheid werk die hij heeft verzet om zijn collectie fossielen te verzamelen. Als je zijn dagboeken analyseert kun je zien hoe hij dag in dag uit in het veld was om een gebied zo groot als de provincie Utrecht uit te kammen. Ondertussen leverden hij en zijn adjudanten regelmatig gevechten met de malaria. Nee, hij zat bepaald niet alleen maar op zijn veranda te wachten tot zijn lokale assistenten de fossielen bij hem kwamen brengen."

Wat zeker niet heeft bijgedragen aan het begrip en de waardering voor Dubois was dat hij, zacht gezegd, niet zo makkelijk in de omgang was, zegt Albers. "Onder andere uit de correspondentie blijkt dat hij met zo'n beetje iedereen ruzie maakte. Neem de Nederlandse geoloog Rogier Verbeek. Hij geldt als de man die rond de uitbarsting van de Krakatau in 1883 de vulkanologie als wetenschap vleugels heeft gegeven. Hij was ook de man die Dubois overhaalde om op Java naar fossielen te komen zoeken, en niet op Sumatra waar hij tot dat moment nog verbleef.

"Op een gegeven moment schreef Dubois aan Verbeek dat hij in een bepaalde aardlaag een oude lavastroom van de Pandanvulkaan had gevonden. Verbeek trok dat toen - ten onrechte zoals later bleek - in twijfel, omdat de Pandan er nu helemaal niet meer als een vulkaan uitzag. Dubois ontplofte daarop in een schriftelijke woedeuitbarsting. Ondanks een excuusbrief van Dubois aan Verbeek, die ook in de archieven zit, is het tussen die twee niet meer goedgekomen."

Feestje

De kijkjes in de ziel van een onderzoeker zijn soms bijna net zo boeiend als de fossielen zelf, vindt Albers. "Ze bieden waardevolle context en soms ook tastbare aanwijzingen. Zo heeft Dubois ook veel grondmonsters verzameld die niet in de Leidse collectie zijn terechtgekomen en waarnaar lang tevergeefs is gezocht. Onder andere uit de brieven van Dubois blijkt waar men die monsters wel meteen had kunnen vinden: in de collectie van de Utrechtse geoloog Wichmann, aan wie Dubois ze had toegestuurd omdat hij, hoe verrassend, ruzie had met de Leidse hoogleraar geologie Martin. Ook van de exacte vindplaats van de Homo erectus bestaan nog grondmonsters in Utrecht. Die zouden in de toekomst nog wel eens licht kunnen werpen op de voortdurende onduidelijkheid over de exacte ouderdom van de fossielen van Dubois."

Afgelopen donderdag werd in Leiden een bescheiden feestje gevierd omdat de ontsluiting van de gedigitaliseerde correspondentie van Dubois is afgerond. Oud-onderwijzeres Antje Weeda, net als Albers als vrijwilliger aan Naturalis verbonden, spitte in vijf jaar tijd alle digitale bestanden van de brieven van Dubois door, en voorzag ze in een database van trefwoorden en links naar de fossielen, de wetenschappers en andere personen die in die brieven worden genoemd.

Karien Lahaise, archivaris van Naturalis, is erg verguld met dat werk van Weeda. "Musea zijn al langer bezig met het digitaliseren van collecties, maar de archieven krijgen daarbij meestal geen prioriteit. Terwijl daar natuurlijk wel enorm veel waardevol materiaal in zit."

Met subsidie van de overheid is vijf meter archief van Dubois omgetoverd tot een kleine 30.000 digitale bestanden. Nu is de bijbehorende database alleen nog voor onderzoekers van het museum zelf toegankelijk, maar op termijn zou die ook openbaar toegankelijk moeten worden, stelt Lahaise. "De papieren archieven kunnen daarmee, zuurvrij en onder de juiste temperatuur en luchtvochtigheid, veilig achter slot en grendel bewaard blijven voor de toekomst."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden