De ziel is groter dan de optelsom van ons dagelijks bestaan

Iedereen weet wat bezieling is, maar wat is de ziel? Tegenwoordig moet je als theoloog de meest elementaire dingen uitleggen. Laatst werkte ik mee aan een workshop voor behandelaars, onder wie artsen, psychologen en fysiotherapeuten.

Ik vraag hen om op een blad papier neer te pennen wie ze zijn. "Maak een zelfportret: noteer je naam, geboortedatum en -plaats, namen van ouders, broers, zussen. Vermeld je beroep, je partner (indien aanwezig), kinderen, vrienden; je hobby's, eventueel je kolderkat of ander aaibaar ambulant geval..."

Na vijf minuten zit iedereen achter een A4'tje met daarop in gekrabbelde steekwoorden hun identiteit, als sporen in de sneeuw. "Is dit het nou? Is dit alles wat je bent?", vraag ik.

Nee, eigenlijk niet, is de reactie. Er blijft een rest over. "Ik ben dit allemaal wel, maar ik ben ook meer, iets waarvoor ik zo gauw geen woorden heb."

"Welkom bij de ziel", zeg ik. Ze zijn dichterbij een diepere laag gekomen, voorbij het oppervlaktebestaan van werk, partner en hobby's. Klassiek heet die laag de ziel, 'dieper dan mijn diepste wezen en hoger dan mijn hoogste bereik', zegt kerkvader Augustinus ('interior intimo meo et superior summo meo'). De ziel is de innerlijke ruimte waar God gebeurt, hoewel een beetje heiden dat niet zo zal noemen. Misschien wel zo verstandig.

De ziel is het geheim van wie we ten diepste zijn, groter dan de optelsom van alle aspecten van ons dagelijkse bestaan. Voorbij alle redeneringen, is ze de bron van religie en kunst, van poëzie en muziek - zelfs van een vermoeden van oneindigheid. De ziel is het trillende web waar we ons verbonden weten met alles en iedereen.

Ik vraag de deelnemers: "Neem nu het vel papier met al die woorden die je identiteit beschrijven, en prik daar met je pen een gat in. Wroet lekker even rond om het wat groter te maken." Ik houd mijn vel papier horizontaal, met mijn hand onder het gat: "Het gat staat voor het verlies van een of meer aspecten aan de oppervlakte. Een mens kan bijvoorbeeld zijn baan verliezen, of partner of kind. Dat is een uitnodiging om door het oppervlaktebestaan in de diepere laag van de ziel te zakken. Dan val je in de hand van God, zeggen gelovigen. Of, zoals Alice in Wonderland, door een konijnenhol in een wereld waar alles er anders uitziet."

Mensen die zich bij een verlies in de ziel laten vallen, worden wijs en mild. Ze hebben nog wel verdriet maar beseffen, duidelijker dan ooit, dat ze veel meer zijn dan wat ze kwijt zijn geraakt. De gaten die vroeg of laat in elk mensenbestaan vallen, zijn niet alleen een kwelling, maar ook een kans. Anderen, echter, blijven als het ware met hun nagels aan de rand van het gat hangen. Onophoudelijk roepen ze: "Ik wil mijn man terug." In plaats van zich te laten vallen, willen ze het gat herstellen. Een frustrerende bezigheid.

Behandelaars zijn getraind om oplossingsgericht te werken, om gaten te repareren. Maar bij veel gehandicapten en ouderen kan dat niet meer. Wat doe je dan met al je vaardigheden, instrumenten en technieken? Zeg je: 'Mevrouw, ik ken een paar prachtige loopoefeningen maar daar heeft u niks aan want uw benen kunnen u niet meer dragen. Helaas, speculaas, moet u maar niet zo oud worden?'

Een goede behandelaar weet wanneer hij af en toe uit zijn rol moet stappen. Je laat je tas met instrumenten dicht en gaat naast mevrouw zitten om eens aandachtig te horen hoe dat is: nooit meer kunnen lopen; je voelen als een gestrand schip.

Vooral wanneer een gebrek, een 'gat' niet meer te repareren is, dient elke behandelaar op zijn tijd een beetje geestelijke zorg te geven. Die aandacht kan mensen helpen om zich in de diepere laag van de ziel te laten vallen. En warempel: dan kunnen ze, ondanks alles, nieuwe bezieling krijgen.

'Maar ik moet efficiënt werken, voor zoiets word ik niet betaald', werpt iemand tegen. Ik antwoord dat wie consequent in zijn behandelrol blijft zitten, van de ander een object maakt waaraan gesleuteld wordt. Zulk behandelgeweld leidt tot negatieve respons in cliëntenenquêtes, waardoor de organisatie uiteindelijk inkomsten misloopt.

Wanneer Alice na haar val door het konijnenhol in Wonderland op theevisite gaat, hoort ze een vreemd verhaal. Het gaat over zussen die uit een put allerlei dingen ophalen: "Alles wat begint met een M: muizenvallen, en de maan, en memorie, en menigheid - een menigte van menigheid."

Af en toe je tas laten staan om met een cliënt een kopje thee te drinken, in een gesprek van ziel tot ziel, is efficiënter dan vaak gedacht wordt en kan veel opleveren.

Een menigte van menigheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden