ANALYSE

De zieke zorg heeft behoefte aan een fluwelen handschoen

Beeld Gemma Pauwels

Ziekteverzuim in de zorg en de personeelstekorten hangen nauw samen. De aanpak vergt een nieuw leiderschap.

De stijgende verzuimcijfers zijn als een thermometer voor de zorgsector. Meer medewerkers die zich langdurig ziek melden betekent dat de zorg als geheel koortsig aanvoelt. Tijd voor een radicale ommezwaai?

Het ging prima met het ziekteverzuim in de zorg. Tussen 2008 en 2012 meldde steeds minder zorgpersoneel zich ziek. Toen kwam de kentering. Het vorige kabinet wilde bezuinigen en kondigde ingrijpende hervormingen aan. De gehele sector ging op zijn kop, maar van de oorspronkelijke doelstellingen om miljarden te besparen kwam weinig terecht. Veel bezuinigingen zijn al teruggedraaid. Daar komt bij dat de onrust in de sector voor stijgende werkdruk en meer ziekteverzuim zorgde. Wie 2013 als uitgangsjaar neemt en sinds die tijd alle hoger uitgevallen kosten bij elkaar optelt, ziet dat ongeveer anderhalf miljard euro extra uit de zorg is gelekt.

Ter verdediging van Rutte II, het was crisis toen het vorige kabinet aantrad. De uitgaven, ook in de zorg, moesten omlaag. Het zorgpersoneel merkte al snel hoe het kabinet dat wilde doen. Tussen 2012 en 2016 verdwenen naar schatting 75.000 banen, vooral in de verpleging, verzorging en thuiszorg. Al is dat niet helemaal het gevolg van bezuinigingen. Het werk veranderde, werd complexer. Zo is er tegenwoordig minder vraag naar laaggeschoolde verzorgers en meer naar hogeropgeleide verpleegkundigen.

Pas vorig jaar stopte de leegloop in de zorg en nam het aantal medewerkers weer iets toe. De instroom is hoger dan de uitstroom, heet dat. Maar wat opvalt bij de uitstroom is dat deze nog altijd geen dalende trend vertoont. Het zijn vooral de 36 tot 55-jarigen die de zorg verlaten, precies de groep die in de beste jaren van hun loopbaan zitten.

Het moet anders, roept nagenoeg de gehele zorgsector. De afgelopen weken kwamen diverse organisaties met plannen om iets te doen aan regeldruk en personeelsschaarste. Pak die twee kwesties aan en het derde probleem, de werkdruk en ziekteverzuim, is ook verholpen.

Om met de regeldruk te beginnen, er zijn diverse initiatieven om flink het mes te zetten in overbodige administratie. Als de regelgeving met de helft vermindert, kunnen bijvoorbeeld verpleegkundigen elk uur tien minuten extra besteden aan zorgtaken. Dat scheelt alvast in de personeelschaarste.

Lees verder na onderstaande afbeelding

Beeld Gemma Pauwels

Zorgorganisaties kunnen de schaarste ook opvangen door deeltijdwerkers meer uren te geven. Minister Hugo de Jonge zei eerder deze maand al dat een of twee uur extra zo'n 15.000 banen schelen. Marieke Schurink van Vernet Verzuimnetwerk voegt daar aan toe dat ook terugdringen van ziekteverzuim en reïntegratie draaiknoppen zijn om personeelstekort tegen te gaan. Sommige bedrijven zijn daar uiterst succesvol in en hebben weinig uitval en een grotere terugkeer van medewerkers die er lang uit zijn geweest.

Deze initiatieven zijn nog niet genoeg om het verwachte tekort van 125.000 zorgmedewerkers in 2025 op te lossen. De aanwas moet groeien en dat kan niet zonder het imago van de zorg op te poetsen. Dat vergt een ander soort leiderschap.

Voorzitter van verzekeraar VGZ, Ab Klink, schetste vorig jaar het beeld van dienend leiderschap waarbij verzekeraars luisteren naar deskundigen in de spreekkamers en zorgzalen. Daarvoor hoeft het stelsel niet op zijn kop, zei hij. Het is een kwestie van anders omgaan met regels en protocollen. Zorgeconoom Guus Schrijvers gebruikt vergelijkbare woorden. Hij wil geen 'bijltjesdag' maar een 'fluwelen revolutie' van "dienende leiders die geen eisen stellen maar het zorgpersoneel vragen: Wat hebben jullie nodig?"

Zumbalessen en yoga houden Schiedamse Zorgmedewerkers fit

Bij de Frankelandgroep in Schiedam gaan ze de werkdruk tegen door werkzaamheden te structureren. "Wie bijvoorbeeld medicijnen uitdeelt, heeft een hesje aan. Wie het hesje draagt mag niet gestoord worden. Zo kan iemand rustig zijn taak uitvoeren en dat vermindert de werkstress", legt Marianne Tulp, hoofd personeel en organisatie, uit.

De verpleeghuis- en thuiszorginstelling kent weinig verzuim. Het lage verzuimpercentage geeft de organisatie de mogelijkheid om extra medewerkers in dienst te nemen. "Maar de echte kunst is", zegt Tulp, "dat mensen plezier hebben in hun werk."

Daarom organiseren ze bij de Frankelandgroep activiteiten die de medewerkers fit houden: yoga, hardlopen, zwemmen en tennis. "We bieden activiteiten aan die ervoor moeten zorgen dat de medewerkers niet alleen vandaag en morgen maar ook over een aantal jaar nog inzetbaar zijn."

Zo kunnen ze binnenkort Zumbalessen volgen en in januari is er een cursus stoppen met roken aangeboden.

Verzuim wordt nauwlettend in de gaten gehouden. "Als iemand zich drie keer in een jaar heeft ziek gemeld gaan we een preventief gesprek aan: Waar komt het door? En wat kunnen wij doen om dat voorkomen?" Bij langdurig zieken wordt gericht op snel herstel en snelle interventies.

"Medewerkers moeten zo snel mogelijk weer het werk hervatten. Hoe langer je wacht hoe hoger de drempel om weer terug te komen."

Lees verder na onderstaande afbeelding

Beeld Gemma Pauwels

Drachtster Ziekenhuis houdt de balans in de emmer in de gaten

Korte lijntjes tussen de leidinggevende, bedrijfsarts en de personeelsadviseur en altijd kijken naar wat wel kan. Dat is de formule van het Friese ziekenhuis Nij Smellinghe in Drachten. "Daarnaast gebruiken we de krachten die we in huis hebben. De diëtist informeert collega's over gezond eten tijdens wisselende diensten en de geestelijk verzorger kan collega's iets leren over zingeving", zegt Mieke Heijink, personeelsadviseur van het ziekenhuis.

Het ziekenhuis probeert verzuim preventief tegen te gaan door regelmatig gesprekken met medewerkers te voeren. "We gebruiken een emmermodel. Iedere medewerker heeft bij wijze van spreken een emmer waarin ballen zitten die de verschillende facetten van het leven vertegenwoordigen. Als we zien dat het niet goed met iemand gaat, kijken we naar de balans in de emmer."

Daarnaast houdt de organisatie preventieve interventies. "Soms schakelen we daarbij de hulp in van een rouwtherapeut, een psycholoog of een bedrijfsmaatschappelijk werker." Volgens Heijink is het belangrijk om voor medewerkers laagdrempelig te zijn. "Medewerkers moeten naar je toe durven komen, dan kan gezocht worden naar een oplossing."

"Om te zorgen dat we onze medewerkers ook over een paar jaar nog kunnen inzetten bieden we onder andere bedrijfssport en bedrijfsfysiotherapie aan", zegt Heijink.

"Als iemand, om welke reden dan ook, toch tijdelijk thuis komt te zitten proberen we te kijken naar wat wel mogelijk is en richten we een traject in om iemand stapje voor stapje terug te laten keren op de werkvloer."

Coaches voor medewerkers gehandicaptenzorg Zuid-Holland

Ingewikkelde zorgvragen en nieuwe computersystemen zorgen voor complexer werk. Dat stelt Martien Simons, hoofd van de afdeling Verzuim re-integratie en arbo van de Gemiva-SVG Groep in Zuid-Holland. "Dat kan ertoe leiden dat medewerkers in de zorg een hogere werkdruk ervaren." Zelf heeft de instelling al jaren een laag verzuimpercentage.

"Het allerbelangrijkste is om de aandacht voor werkdruk en verzuim nooit te laten verslappen", legt Simons uit. "Wat personeel vaak opbreekt is als het privé even lastig gaat en ze op hun werk moeten blijven presteren. In zo'n situatie motiveren we ze een gesprek aan te gaan met een leidinggevende."

Maar, zo weet ook Simons, dat volstaat niet altijd. "Daarom hebben we coaches die met een werknemer kunnen kijken of ze hun taken nog wel aankunnen en of een functie nog wel bij ze past." Fysiek zwaar werk wordt overgenomen door technische snufjes als een tillift. Ook een flexibele planning kan uitkomst bieden. "Soms helpt het als iemand een tijdje avonddiensten draait bijvoorbeeld."

Voor personeel met psychische klachten is een psycholoog beschikbaar. "Het is belangrijk om ook het personeel zorg op maat te bieden. Als zij aangeven een cursus mindfulness te willen volgen, dan proberen we daar budget voor vrij te maken."

Verder is het belangrijk om duidelijk te zijn over de consequenties van ziek melden, zegt Simons, "In veel gevallen betekent het dat collega's harder moeten werken. Als het personeel zich daar bewust van is, melden zij zich minder snel ziek."

Lees ook:

Steeds meer zorgpersoneel zit thuis door de hoge werkdruk. Waardoor de collega’s het weer drukker krijgen. Het verzuim kostte de zorgsector alleen al vorig jaar 567 miljoen euro, blijkt uit berekeningen van Trouw.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden