De zelfvoldane seculiere meerderheid bestaat niet

Religie is nog lang geen interesse van een minderheid. Nieuw is alleen dat er nu meer gelovigen buiten de kerkmuren zijn dan erbinnen.

In zijn column 'De wereld is behoorlijk religieus' in Trouw van 23 april stelde hoogleraar geschiedenis James Kennedy dat de Nederlandse samenleving een seculiere meerderheid kent. Hij verzuchtte dat de roep dat het 'afgelopen moet zijn met dat religieuze gedoe' steeds luider klinkt. Nederland, aldus Kennedy, is zó ontkerkelijkt, dat het normaal is om niet tot een godsdienst te behoren. Seculier stelt de norm.

Die constatering lijkt mij niet juist. Weliswaar is de rol van religie in de inrichting van de samenleving minder belangrijk geworden, en in die zin is Nederland geseculariseerd. Maar statistisch gezien bestaat er geen seculiere meerderheid. Echt seculier is hooguit de atheïstische minderheid, die echter al decennia niet meer dan 15 procent van de bevolking omvat. Deze categorie kent enkele zelfvoldane spraakmakers, zoals Kennedy signaleert, maar ook meer gematigde woordvoerders.

De fout die Kennedy maakt is dat hij 'gelovig zijn' gelijk stelt aan 'kerks zijn', dat wil zeggen minstens eenmaal per maand naar kerk of moskee gaan. Volgens de laatste statistieken betreft dat inderdaad een minderheid. Op die manier zou nog geen 20 procent van de bevolking gelovig zijn. Toch is de overige 80 procent daarmee niet ongelovig.

Tussen de atheïstische en de kerkse minderheden bevindt zich een meerderheid van ongeveer 65 procent die niet of nauwelijks ter kerke gaat, maar ook geen atheïst is. Meer dan de helft is zelfs formeel nog kerklid. Deze 'onkerkse religieuze meerderheid' wordt getypeerd door een eigen, creatieve, zeer gevarieerde spiritualiteit. Die spiritualiteit is vaak diffuus, soms slapend en soms zeer wakker, en put uit vele levensbeschouwelijke bronnen. Al zijn deze mensen niet kerks, ze hebben wel een geloofsbeleving. Bij een deel van hen wordt die alleen in crisistijden actief. Anderen stellen altijd wel zingevingsvragen en zoeken stelselmatig naar antwoorden.

Zo gezien zijn er dus nu meer gelovigen buiten de kerkdiensten dan erbinnen. Deze gelovige meerderheid is voor haar praktijk niet afhankelijk van de religieuze instituties. Voor velen van hen hebben de media de rol van zingevingsleverancier overgenomen van de kerken. Het succes van het tijdschrift Happinez is daar een voorbeeld van. Het recente tv-project 'The Passion' in Gouda en de omslagreclame ervoor in gratis dagblad Metro van diezelfde dag vormden een kerkelijke erkenning van deze rol van de media.

James Kennedy meent verder dat de vermeende seculiere meerderheid zelfvoldaan is. Hij vindt dat de vroegere zelfvoldaanheid van gelovigen nu is teruggekomen bij de seculiere meerderheid, en dat vervult hem met zorg. Maar Kennedy kan gerust zijn: er is geen seculiere meerderheid, laat staan een zelfvoldane. Zelfs de meerderheid van niet-kerkse gelovigen kan geen zelfvoldaanheid verweten worden in hun afkeer van de instituties. Zij (of hun ouders) zijn onder andere uit de kerk vertrokken omdat kerkelijke leiders niet adequaat ingingen op hun geloofsvragen en niet meegroeiden met hun geloofsbehoeften. Deze teleurgestelden hebben daarom vaak met de voeten geprotesteerd. Niet uit zelfvoldaanheid, veeleer uit nood en omdat ze niet anders konden. Doordat ze zich aan de sociale controle van de kerk hebben onttrokken, konden ze eigen vormen van zingeving vrijuit gaan verkennen.

De zelfvoldaanheid schuilt veeleer in de machtspositie van kerkelijke leiders, zoals bijvoorbeeld de huidige aartsbisschop van Utrecht laat zien, die het gelukt is zelfs zijn achterban van conservatieve katholieken van zich te vervreemden.

De atheïstische woordvoerders hebben daarom recht van spreken. Juist de machtskenmerken van de kerken hebben het atheïsme gevoed, zeker als God in die macht werd geacht te delen. Kerken, ook protestantse, munten niet uit in zelfkennis over hun omgang met macht. Daar mag best een badinerende column aan gewijd worden, zoals Bert Wagendorp in de Volkskrant deed. Of misschien binnenkort door Kennedy zelf, in Trouw.

André Droogers schreef 'Zingeving als spel: over religie, macht en speelse spiritualiteit; een gids voor vrije zinzoekers', Uitgeverij Parthenon, 2010.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden