'De Zeeuw' bestaat wél

Reportage | Minister Plasterk waagt het te betwijfelen, maar de Zeeuwen weten: Wij hebben een eigen identiteit.

MIDDELBURG/VLISSINGEN - Hoezo heeft Zeeland geen eigen identiteit? Willem Jan Buijs kijkt vanuit zijn strandtent Panta Rhei in Vlissingen uit over de Schelde. "Daar zie je Zeeuws-Vlaanderen, daar België, en daar de open zee", vertelt Buijs, een joviale vent met een oorring. De Vlissingse boulevard, gelegen op het zuiden, heeft volgens hem de meeste zonuren van Nederland. Die boulevard, dat is volgens hem Zeeland op en top. "De plekken waar het water het land raakt, dat vind ik toch de mooiste", zegt Buijs. En die heeft Zeeland veel.

Zoveel Zeeuwen als er zijn - bijna 400.000 - zoveel antwoorden bestaan er op de vraag naar de Zeeuwse identiteit. Maar dat de eilandprovincie een eigen identiteit heeft, daar zijn ze het over eens. Minister Ronald Plasterk van binnenlandse zaken heeft hier geen vrienden gemaakt. Volgens Plasterk hebben Friesland, Brabant en Limburg een sterke eigen identiteit, en kunnen die provincies beter niet opgaan in grotere landsdelen. Voor Zeeland geldt dat niet. Die provincie kan met Zuid-Holland fuseren, vindt de PvdA-bewindsman.

Daar denken de Zeeuwen heel anders over. Bijna 14.000 inwoners tekenden de petitie 'Handen af van Zeeland' van Omroep Zeeland. Ook Adri Hoefkens steunt de actie. "Zeeland moet blijven zoals het is", roept hij strijdvaardig van onder zijn bontmuts, terwijl hij met fiets in de hand staat te wachten voor een winkel in hartje Middelburg. "Ik ben een rasechte Zeeuw, en wij Zeeuwen hebben het hier best voor mekaar. Het is hier rustig en groen. Een herindeling, of het nu gemeentelijk of provinciaal is, heeft nog nooit voordelig uitgepakt voor de inwoners. Plasterk baseert zich helemaal nergens op. De burgers hier willen het niet." Waarom Brabant en Limburg buiten schot blijven, en Zeeland niet? Het is allemaal politiek, zegt de voormalige CDA-wethouder van Vlissingen. "Zeeland heeft minder inwoners, weinig Kamerleden, en dus niet veel in te brengen in Den Haag."

Zeeuwse trots
Toch is de mogelijke samenvoeging met Zuid-Holland niet wat de Zeeuwen het meeste steekt. De suggestie dat Zeeland geen identiteit zou hebben, dat heeft de Zeeuwse trots gekrenkt, denkt Edwin de Kort. "Kijk alleen al naar de hype van de Zeeuwse knoop", zegt de hoofdredacteur van Omroep Zeeland. De knoop, een groter bolletje met rijk gedecoreerde kleine bolletjes eromheen, was een onderdeel van de klederdracht. Sinds een paar jaar duikt de knoop weer overal op: als broche, kussen of bakvorm, in chocolade en zelfs op grafstenen.

De Kort laat op zijn telefoon een foto zien van een Zeeuwse knoop-fietsbel, populair bij jongeren. "Met de knoop dragen mensen hun identiteit uit. Dat zul je in Zuid-Holland niet zien. Geen Zuid-Hollander voelt zich Zuid-Hollander."

De Kort verbindt moeiteloos de hoofdstukken uit de Zeeuwse geschiedenis. "Hier in de Zeeuwse wateren zijn de Spanjaarden verslagen. Ook de eeuwenlange strijd tegen het water - de Watersnoodramp zit hier nog vers in het geheugen - heeft de Zeeuwen sterk en strijdvaardig gemaakt. Kijk naar de discussie over de toekomst van de Hedwigepolder: daar is bijna een kabinet op gesneuveld. Hoezo geen eigen identiteit?" Michiel de Ruijter was niet voor niets Zeeuw, denkt De Kort. En wat te denken van Johnny Hoogerland, de wielrenner die in het prikkeldraad terechtkwam - en met flinke snijwonden gewoon zijn Tour de France-etappe uitreed. Veel meer 'luctor et emergo' ('ik worstel en kom boven' - de provinciale wapenspreuk) kun je het niet krijgen. Hoogerland twittert onder de naam '@Zeeuwseleeuw'.

Volgens De Kort, geboren en getogen in Zeeuws-Vlaanderen, voelt Den Haag voor veel Zeeuwen ver weg. De Haagse beslissingen, zoals die om de Hedwige nu dan toch te ontpolderen, zetten veel kwaad bloed. "Het stapelt wel", zegt De Kort. "Een deel van de Zeeuwen stond al op scherp vanwege de Hedwige." Hij vindt het niet gek dat zijn omroep nu zelf op de barricaden springt. "Een van onze wettelijke taken is het belichten van de Zeeuwse identiteit. Je kunt onze petitie zien als een peiling onder de Zeeuwen", vindt hij. "Natuurlijk laten we in onze programma's voor- en tegenstanders aan het woord."

"Zeeland vindt zichzelf heel bijzonder", begint Paul Brusse, historicus aan de Universiteit van Utrecht en auteur van boeken over de Zeeuwse historie. "Maar de Zeeuwen lijken op de Hollanders. In de Middeleeuwen vormden Holland en Zeeland één graafschap. Zeeland en Holland leefden van de handel, en stonden met hun gezicht naar de zee en de wereld, terwijl bijvoorbeeld Brabant als argrarische provincie lang in de schaduw lag. Historisch-economisch zijn er geen redenen om Holland en Zeeland niet samen te voegen", vindt hij. Maar Brusse begrijpt het sentiment. "De rivaliteit is groot. Zeeland is al eeuwenlang het kleine broertje. Middelburg was de belangrijkste VOC-stad na Amsterdam. Ze hebben veel last gehad van het Noordzeekanaal bij Amsterdam en de Nieuwe Waterweg bij Rotterdam. Vlissingen had vanaf 1873 de grote haven van Zeeland moeten worden, maar heeft nooit veel voorgesteld. Zeeuwen hebben altijd het idee gehad dat Rotterdam hen de voet heeft dwarsgezet." Een zeker conservatisme speelt volgens Brusse ook een rol. "En ik zou het ook niet leuk vinden als mijn provincie Utrecht op zou gaan in een of andere bureaucratische moloch."

Schaamte
"Zeeland heeft een eigen identiteit, maar wel op een andere manier dan Friesland en Brabant", zegt Arno Neele, collega van Brusse aan de Universiteit van Utrecht. "In Brabant geldt 'boeren' als een geuzennaam. Daar is echt sprake van regionale trots. In Zeeland is er eerder schaamte tegenover Holland. Het is niet dat ze zich minderwaardig voelen, maar wel dat ze denken dat anderen hen als minderwaardig zien." Plasterk heeft Zeeland daarmee op een gevoelige plek geraakt.

Maar Neele geeft de minister deels gelijk: het provinciale gevoel bestaat minder in Zeeland. Zeeuwen zien zichzelf vaak in de eerste plaats als Walchenaar of Bevelander. "Ik kom uit Tholen, en daar zeggen we 'houdoe', net zoals in Brabant. Zeeuws-Vlaanderen is ook weer echt wat anders dan de eilanden. Het is vooral de Zeeuwse elite in Middelburg die uit dat provinciaal gevoel een besef van eigenwaarde haalt", denk hij. Pas sinds de 19de eeuw wordt die Zeeuwse identiteit gecultiveerd.

Brusse: "Zo'n provinciale grens heeft iets willekeurigs. De grens van Zeeuws-Vlaanderen met België is gewoon een bestandslijn na een conflict. En de grens tussen Zeeland en Brabant is ook tamelijk toevallig. Maar zodra er een grens ligt, krijgt 'ie betekenis."

Op de Middelburgse Markt kan niemand om de gloriedagen van Zeeland heen. Statig en sierlijk torent het zestiende-eeuwse stadhuis uit boven de stad. Café De Vriendschap serveert erwtensoep met 'echt Zeeuws spek'. Achter het plein ligt het 'Zeeuws Ministerie van Chocolade en Culinaire Zaken'. Minister Marco Adriaanse, 'Zeeuw in hart en nieren', kan wel lachen om de fratsen van zijn Haagse collega van binnenlandse zaken. "Dat Plasterk niet weet dat Zeeland een identiteit heeft, zegt meer over hem dan over ons", vindt hij. "Maar het is een opmerking waar je in Zeeland menig zieltje mee steekt." In de delicatessenwinkel verkoopt hij Zeeuwse identiteit per fles of per zakje: Zeeuwse babbelaar- en boluslikeur, Zuiver Zeeuws bier en Zuiver Zeeuws water, en chocolade met het provinciewapen van de trotse leeuw die zich uit het water worstelt. Voor chef-kok Adriaanse zit de Zeeuwse identiteit in eten als mossels en kreeft, en culinaire helden als topkok Sergio Herman. "Zeeland is wat smaak betreft een hele rijke provincie", zegt Adriaanse. Bovendien is Zeeland een sterk toeristisch merk. Zeeland opdoeken zou daarom zonde zijn, vindt Adriaanse. Samenwerken met Zuid-Holland kan wel, en moet misschien zelfs. "Buiten het toeristenseizoen is er hier te weinig bedrijvigheid. Dat baart me zorgen."

Mosselfeesten
Buiten, in een hofje omzoomd door middeleeuwse gebouwen, snapt Marjolein Steenbeek hoe het komt dat Plasterk zich in Zeeland vergist. Andere provincies maken nou eenmaal meer lawaai. "De identiteit van Brabant springt gewoon meer in het oog. Carnaval komt ieder jaar uitgebreid in de media. De mosselfeesten niet." Steenbeek studeert in Rotterdam, maar komt zo vaak als ze kan terug naar de Zeeuwse hoofdstad, om uit te waaien. Ze is bang dat de rust in Zeeland verloren gaat als de provincie samengaat met het stadse Zuid-Holland.

"Zeeuwen zijn harde werkers, en nog nuchterder dan gewone Nederlanders", zegt Steenbeek. "In Rotterdam bijvoorbeeld volgen mensen de mode. Maar als iets 'in' raakt en je vindt het niets, dan zeg je als Zeeuw: 'Laat maar doen'. En dat betekent hier: 'Laat maar zitten.'"

"Ze zeggen dat Zeeuwen stug zijn, maar dat vind ik niet", zegt Willem Jan Buijs. "Goed, ze waaien niet met alle winden mee. Ze zijn niet meteen je vrienden. Maar ze zijn wel rechtdoorzee."

Op 'het mooiste plekje van Nederland', in zijn strandtent met uitzicht op de Vlissingse kust, vertelt Buijs dat hij geboren is in Amsterdam. "Maar ik woon al veertig jaar in Vlissingen, en elke keer als ik in Amsterdam geweest ben, ben ik blij als ik weer naar huis mag." Met de Zuid-Hollanders heeft hij niet veel. Maar mochten Zeeland en Zuid-Holland samengaan, dan komt dat ook wel weer goed, denk hij. "Mensen zijn mensen, toch?"

Ondanks zijn relativerende opmerkingen over de Zeeuwe identiteit zou Paul Brusse van de Universiteit van Utrecht het jammer vinden als er een einde komt aan een zelfstandig Zeeland. "Uit historisch oogpunt", verklaart hij. "Nederland heeft deze gewesten en provincies al vijf eeuwen. Aan de andere kant: als Zeeland nu bij Zuid-Holland wordt gevoegd, dan denk ik dat na tien jaar niemand er nog moeite mee heeft."

De typisch Zeeuwse gouden knoop, traditioneel onderdeel van de klederdracht, wordt ook gebruikt in sieraden.

Op weg naar zeven superprovincies
Minister Ronald Plasterk (binnenlandse zaken) wil zeven superprovincies, zo blijkt uit een plan dat deze maand uitlekte. Zeeland fuseert daarin met Zuid-Holland, Overijssel met Gelderland en Drenthe met Groningen. Friesland, Limburg en Noord-Brabant mogen zelfstandig blijven. Zij hebben volgens Plasterk een sterke eigen identiteit en er heerst volgens de minister veel weerstand tegen een provinciale herindeling. Plasterk zette zich al in voor een eerste fusie tussen Noord-Holland, Flevoland en Utrecht. Die zou in 2016 al rond moeten zijn, maar de provincies zijn sceptisch.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden