De zeemeerminnen van Jeju

Op het Zuid-Koreaanse eiland Jeju duiken vrouwen al eeuwen naar voedsel. Wellicht staan ze binnenkort op de Unesco Werelderfgoedlijst.

TEKST EN FOTO'S SIMONE JEONG

Een straffe wind raast over het Zuid-Koreaanse eiland Jeju. Naast zeelucht wordt een vleug wierook meegedragen. Uit een schuur waar de duikersvrouwen van het eiland normaliter bij elkaar komen voor ze in zee gaan, komen nu vreemde klanken. Een sjamaan zingt een mantra. De duikersvrouwen kijken geknield toe. Yeongdeunggut is in volle gang.

Chilmeoridang Yeongdeunggut is een ritueel voor de godin van de wind en drakenkoning Yongwan. Zij krijgen fruit, rijstcake en drank omdat ze verantwoordelijk zijn voor de veiligheid van de duikersvrouwen, de Haenyeo. Al eeuwenlang dalen zij af in de diepte, op zoek naar schaaldieren, inktvissen en zeewier.

De sjamaan werpt een lange witte doek in de zee zodat de drakenkoning weet dat hij welkom is. In alle vroegte hebben de Haenyeo een offertafel opgesteld en de namen van alle vissersvrouwen in het dorp op wit papier geschreven.

Voorzitter Lee Han-young van de Haenyeo-vereniging voor het bewaren van cultureel erfgoed vindt dat de duikersvrou- wen een plaats verdienen op de Unesco Werelderfgoedlijst. Het ritueel van vandaag is in 2009 al genomineerd. Voor de jonge Lee zijn de twee met elkaar verbonden: "Zonder de duikersvrouwen geen ritueel. Er zijn ook duikersvrouwen op het vasteland en op de meer dan drieduizend eilanden die Korea telt." Lee is blij dat de regering nu erkenning vraagt voor de duikersvrouwen van Jeju. In de jaren zestig telde het eiland 26.000 duikersvrouwen, maar hun aantal slinkt drastisch nu hun gemiddelde leeftijd 70 is. "Tegenwoordig zijn er nog maar 4600 actief. Het is belangrijk dat de overheid er alles aan doet om deze traditie te laten voortbestaan, anders gaat een belangrijk stuk Koreaanse cultuur verloren", zegt Lee.

Hoewel duizenden duikersvrouwen over het hele eiland rituelen houden, zit mevrouw Bu-min-Ya Kim (72) thuis. Ze is christen en neemt daarom niet deel aan het sjamanistische ritueel. Toch heeft ook Kim vanochtend in de kerk gebeden voor een veilig jaar en een goede vangst. Dat is geen overbodige luxe want jaarlijks komen er tijdens het duiken tien vrouwen om. Na het eerste kwartaal van dit jaar stond de teller al op drie. Een sterke stroom overvalt ze, een pijlstaartrog treft ze, of de vrouwen duiken te diep en verdrinken.

Kortom, het leven van een Haenyeo is allesbehalve een prinsessenbestaan. Velen staan voor dag en dauw op om het eten klaar te maken voor hun gezin, duiken vervolgens een uur of drie, vier, zoeken de oogst uit, maken lunch en werken vervolgens op het land.

Maar klagen doen zij niet. Ze zijn juist trots op het feit dat ze Haenyeo zijn, de vrije vrouwen van Jeju. Het is een waardig bestaan met respect voor de natuur, maar bovenal het is een vrij beroep. Kim voelt zich één met de natuur. Pas wanneer ze uit het water komt, voelen haar benen als lood. "Sinds tien jaar duik ik met rubberen kleding. De overheid stelt die tegenwoordig vrij beschikbaar voor Haenyeo over het hele eiland. Mijn moeders generatie had slechts een katoenen versie. In die tijd werd er neergekeken op duikersvrouwen."

De zichtbaar vrouwelijke vormen in de natte, handgemaakte katoenen kleding werden in het conservatieve Korea verfoeid. De vrouwen verzamelden zich na het vissen rond een vuur op het strand om op te warmen en waren dan zichtbaar voor iedereen die langs het strand of de kust liep.

Kims ogen twinkelen als ze over haar leven als Haenyeo vertelt. Een prater is ze niet, ze is liever in zee. Zij is de laatste Haenyeo in haar familie. Zolang als ze zich kan herinneren is haar familie een vissersfamilie. Haar broers vissen niet meer, ze zijn verhuisd naar Japan. Haar zoon is taxichauffeur, haar dochter is getrouwd met een dominee en woont in Seoul. Hoewel Kim nog bijna dagelijks duikt is ze vandaag thuis; ze past op haar drie kleinkinderen.

Het Haenyeo-leven is voor haar een goed bestaan, zegt ze. "Ik ben de oceaan dankbaar. Zij voorziet mij van inkomen en voedsel, net zoals het land."

Er hangt een serene rust rond Kim en haar huis. Ze bezit een lap grond en verbouwt groente en fruit. Kim is zo goed als zelfvoorzienend. Ze ruilt goederen met eilandbewoners en hoeft maar zelden naar de supermarkt. Tegenwoordig wordt gedoken op inktvissen, abaloneschelpen en andere exotische zeevruchten, maar in haar jonge jaren was zeewier het goud van de oceaan.

Kims man overleed op 40-jarige leeftijd. Toch woont Kim in een vrijstaande villa en heeft ze haar kinderen van een goede opleiding kunnen voorzien. In haar topmaanden verdiende ze rond de tien miljoen won (6500 euro) per maand. "Soms haalde ik op een dag wel 60 kilo zeewier naar boven."

De prijzen zijn drastisch gedaald en het is voor de Haenyeo onmogelijk te concurreren met de commerciële visvaart.

Op het eiland Jeju is een viskwekerij. De commerciële visvangst en de kwekerij zorgen voor watervervuiling. De kwekerij betaalt de Haenyeo ter compensatie, maar dat bedrag is een schijntje. Daarnaast gebruiken de grote boten netten die ook onvolgroeide vissen en bijvangst opvissen. Volgens Kim is de biodiversiteit van de zee rondom Jeju hard achteruitgegaan de laatste jaren. "Wij Haenyeo leven met de natuur, wij vangen alleen volwassen octo- pussen en laten de jongere dieren met rust."

De duikersvrouwen zijn steunpilaren geweest bij de opbouw van Jeju. Het zuidelijke eiland is inmiddels een geliefd toeristisch oord geworden. Jeju is prachtig met zijn palmbomen, vulkanisch gesteente en mooie stranden. Je kunt er paardrijden, golfen en de hoogste berg in Zuid-Korea, Halla, beklimmen. Voor de duikersvrouwen zou een Unescovermelding een eerbetoon zijn. Volgend jaar november zou het zover kunnen zijn.

undefined

Naar Zuid-Korea

Zuid-Korea is een onbekend maar fantastisch vakantieland. Er is een uitstekend en goedkoop bus- en trein-netwerk en ook fietsen is goed te doen. Vanaf Incheon (internationaal vliegveld) en Gimpo (binnenlandse vluchten in Seoul) gaan dagelijks meerdere vluchten naar Jeju-eiland.

Bereid u wel voor op een communicatie-isolement: op het eiland spreekt bijna niemand Engels. Een paar dagen een auto huren is dankzij de inbegrepen Tomtom een uitkomst. Er bestaat een landkaart van Jeju met daarop telefoonnummers van alle interessante plaatsen. Wie het nummer intoetst, hoeft slechts de rode lijn te volgen, terwijl mevrouw Tomtom gezellig in het Koreaans kletst. Ze brengt je naar theeplantage en -museum O'Sulloc (dat heerlijke groene thee met gepofte rijst maakt), Happy Town (circus met motoracrobaten), lavatunnel, vulkaankrater en zelfs naar Halla, de hoogste berg van Zuid-Korea.

Er zijn op Jeju diverse wandelpaden ('Olle') uitgezet, deels langs de kust. Goede kans dat u dan wat duiksters tegenkomt.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden