De zeemeermin weet hoe ze moet verleiden en bedreigen

De zeemeermin brengt in alle culturen het hoofd op hol. En het is nog niet eens zo lang geleden dat ze naar het rijk der fabelen werd verwezen, laat een tentoonstelling in Teylers Museum zien.

Het Groene Zeewijf, Mami Wata, Yemayá, Ariel, Ratu Kidul en de Sirene: allemaal verhalen over vrouwen met vissenstaarten. De zeemeermin komt in veel culturen voor. Of ze echt heeft bestaan laten Bert Sliggers en Paul Faber, samenstellers van de tentoonstelling 'Een Zee vol Meerminnen' in Teylers Museum, in het midden.

De tentoonstelling laat zien hoe de wereld van de zeemeermin wordt gevormd door wetenschap, kunst en religie. In het westen begonnen als een versmelting van Griekse watergodinnen en de sirenen van Homerus, later uitgegroeid tot sublieme femme fatale. Disney's 'De Kleine Zeemeermin' (1989) is met haar happy end dan ook een uitzondering.

"De bekendste overlevering van een Nederlandse zeemeermin gaat terug tot 1403 toen ze na een dijkdoorbraak werd gevonden. Dit zogenoemde Groene Zeewijf van Edam werd eeuwen later afgebeeld, eerst zonder staart, en met een Rubensachtig figuur", vertelt Sliggers. "De verhalen werden fraaier, aangedikt. Op een gegeven moment kwam er een staart bij." In oude natuurhistorische werken stond de zeemeermin als bestaand wezen "tussen de palingen, schollen en makreel", zegt Sliggers.

Gaandeweg kwamen er steeds meer vraagtekens bij het bestaan van de zeemeermin. Faber: "Rond 1800 werd de zeemeermin door de wetenschap officieel doodverklaard." Men ging op zoek naar een andere verklaring voor de mysterieuze verschijningen. Midden in de zaal laat hij een opgezette zeekoe en een lamantijn zien. "Door hun opgezette borstklieren werden deze dieren verward met vrouwenlichamen."

Elke cultuur heeft zo haar eigen variant van de zeemeermin. "Maar de kenmerken van verleiding en bedreiging zijn universeel, die komen overal weer terug", vertelt Faber. Deze culturen komen in de tentoonstelling ruimschoots aan bod. Een affiche van een Indiase slangenbezweerster, Mexicaanse maskers, een flesje met zeemeerminnentranen uit Indonesië en het kostuum van een Braziliaanse priester die de plaatselijke zeegodin vereert, vullen de tentoonstelling. "Hier gaat het ook steeds meer over de rol van de zeemeermin in tradities en religie."

Opvallend is daarnaast de aanwezigheid van de zeemeermin in de populaire cultuur. Een van de muren van de zaal hangt vol met reclameposters. Als volleerde verleidsters weten ze ons allerlei producten aan te smeren, van radio's tot autobanden. "Alsof ze willen zeggen: 'Kijk, zelfs de sirene met haar onweerstaanbare zang luistert naar deze radio'," zegt Faber. De connectie met een autoband is iets minder duidelijk.

Dezelfde verleidingstactiek wordt toegepast door zeemeerminnen in films. Meestal onschuldig, zoals Daryl Hannah in 'Splash' (1984), maar soms met kwade bedoelingen, zoals de sirenes in 'Pirates of the Caribbean: On Stranger Tides' (2011).

Verleiding en bedreiging vormen de rode draad door de hele tentoonstelling. De zeemeermin kan gezien worden als metafoor voor de zee, die enerzijds welvaart en anderzijds gevaar brengt. In de beeldcultuur leeft de zeemeermin nog steeds, ondanks de wetenschappelijke bewijzen dat het allemaal lariekoek is. Faber: "Zoals de Romantici al stelden, is de verbeeldingskracht sterker dan de wetenschap."

De tentoonstelling 'Een Zee vol Meerminnen' is tot en met 15 september te zien in Teylers Museum in Haarlem.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden