De zee: niet te filmen

Schepen laten zich lastig regisseren, de zee al helemaal. Wat is het geheim van een realistische nautische film?

We hebben het over de zee en de golven. Over het geluid van de wind. Hoe moeilijk is de zee in beeld te brengen? In 'Michiel de Ruyter' verfilmt regisseur Roel Reiné niet alleen het leven van de nationale held en het verloop van diens zeeslagen. Hij slaagde er ook in de scènes aan boord van de Zeven Provinciën en de Britse en Franse tegenstanders zilt genoeg te maken. Reiné's schepen varen geloofwaardig over een filmzee.

In veel nautische films ging het mis. Modelbootjes die wanhopig schommelden op kabbelend water in een studiobadje. Zeilen stonden tegen de wind in. Vaak zat een bemanning in een nagebouwde messroom aan tafel onder een zwiepende koperen hanglamp, die blijkbaar vlak voor de camera ging lopen een stevige zet had gekregen. "Tjonge, wat gaat het schip weer tekeer", foetert dan een lichtmatroos, scheef op zijn stoel. In de verfilming uit 1986 van het vissersdrama 'Op Hoop van Zegen', naar het boek van Herman Heijermans, ging een stel natgespoten acteurs ten onder in een storm die duidelijk uit de windmachine kwam.

Boten, zee en een filmset. Dat is een lastige combinatie, beaamt Roel Reiné, terwijl hij in een kantoorkamertje in Amsterdam-Noord op zijn laptop de laatste hand legt aan een kort filmpje over 'the making of', de manier waarop hij Michiel de Ruyter draaide op het Markermeer bij Lelystad. Boten zijn lastig te regisseren, de zee al helemaal. Alle filmmakers kennen de valkuilen van de drie B's: Babies, Beesten en Boten. Reiné: "Babies heb je als regisseur niet in de hand. Beesten gaan ook hun eigen gang. Met boten ben je steeds afhankelijk van wind en water. Een regisseur kan een boot niet opeens opdracht geven nú stil te gaan liggen. In filmtermen moet je eigenlijk altijd ver van de drie B's proberen weg te blijven."

Toch moest in echt water worden rondgevaren en moest er gefilmd worden op drie echte replica's van zeventiende eeuwse dwarsgetuigde schepen, besloot Reiné voor de opnames van Michiel de Ruyter. Zijn eerste belangrijke stap was om geen green screen in te zetten. Dat wordt in veel films gebruikt om in een studio (computer)beelden op de achtergrond te projecteren. Denk terug aan de monstergolven op het green screen van de Amerikaanse scheepsrampfilm 'The Perfect Storm'. "Dan krijg je een studioboot die slingert op een beweegbare stelling, en dan moet je alles op het achtergrondscherm artificieel maken. Dat wilde ik niet."

Ponton

De producent van Michiel de Ruyter liet op zijn verzoek een groot ponton in het Markermeer leggen, waar de replica van de OostIndiëvaarder Batavia (de Zeven Provinciën van De Ruyter) uit het nabij gelegen museum aan werd vastgeknoopt. Vanaf dat grote drijvende eiland waren efficiënt de attributen voor allerlei opnames op dek aan te voeren. Twee andere replica-schepen konden er vlak langs varen, al dan niet schietend. Reiné: "De Batavia zelf kan niet zeilen. Maar doordat die twee andere oorlogsschepen en allerlei sloepen er dicht langs konden manoeuvreren, leek het of het schip van Michiel zelf ook voer."

"Dat ponton met de Batavia wilden we eerst bij Texel leggen. Maar dat was te gevaarlijk. Met de forse stroming in het zeegat van Texel zouden we dan geen mensen in het water kunnen gooien." Later tijdens de opnames werd met de twee varende replica-schepen een dag lang rondgezeild op zee bij Texel. Daarvan werden heel veel shots vanuit een helikopter gemaakt, als aanvulling op de luchtopnames van de zeilerij op het Markermeer. De luchtopnames van de twee beschikbare echt varende schepen werden gebruikt als basis voor de beelden van de enorme oorlogsvloten in de film. De belangrijkste Engelse- en Franse oorlogschepen uit die zeeslagen waren in de computer gedetailleerd op schaal nagebouwd. Die computer gemodelleerde scheepsmodellen zijn uiteindelijk in de montagekamers over de rompen geplakt van de twee werkelijk varende, echte replicaschepen. Zodat de 'gedubbelde' scheepsmodellen uit de computer voor de kijker toch op levend water kwamen te varen. "Daarom voelt het echt aan", legt Reiné uit bij de computerbeelden.

Hulp van de marine

Nu is zelfs echt water op het Markermeer bij Lelystad gewoonlijk vlakker dan de zee. Als tijdens roei- of zeilscénes rond het heldenschip van Michiel de Ruyter het Markermeer wat al te rustig kabbelde, dan loste de Koninklijke Marine dat graag op voor filmers. "Soms lieten we speedboten van de marine heel hard langs het ponton varen. Die zorgden dan voor golven", vertelt de regisseur.

Echte golven en deining zijn belangrijk, maar wind is minstens zo essentieel voor de juiste zoute zeesfeer. En hij weigerende ook maar één windmachine tijdens de opnames te gebruiken. Wat dan wel? Reiné: "Vaak stak in de namiddag de wind op en dan lieten we de schepen zoveel mogelijk zeilen en op elkaar schieten. Als ze dan weer voorbij waren gevaren duurde het vaak een minuut of twintig voor ze gedraaid waren voor nog een paar opnames. Die tussentijd gebruikten we om bij ons aan boord zoveel mogelijk scènes met de wind op te nemen. Dan filmden we bijvoorbeeld Michiel terwijl de wind door zijn haren streek."

Om dat soort briesjes te laten zien, gebruikt een ervaren regisseur ook rook. "Rook aan dek of op de achtergrond visualiseer de wind."

Nog een belangrijke tip van Reiné om die onmogelijke zee zo echt mogelijk te verfilmen: besteed veel aandacht aan geluid. "Als je mij vraagt wat ik een voorbeeld van een goede zeefilm vind, dan kom ik uit bij 'Master en Commander' (2003). Die speelt zich, claustrofobisch, helemaal op het schip af, heeft mooie zeemandetails en de geluidseffecten zijn geweldig. De Amerikaanse regisseur Peter Weir had wel een budget van negentig miljoen, terwijl wij het deden met een tiende van dat bedrag."

Wind, rook en geluid, wil Reiné maar zeggen, spelen misschien nog een grotere rol dan goede golven in een film met de zee.

In de matige actiefilm 'The Perfect Storm' is het lawaai van de wind en golven tijdens een orkaan wel geslaagd. Regisseur Wolfgang Peterson nam een belangrijke zin uit het gelijknamige boek over de ondergang van trawler Andrea Gail ter harte. Het citaat uit dat boek: "Het geluid van de wind is een aanwijzing voor elk niveau van een storm. Windkracht negen is een schreeuw, kracht tien is gillend, elf is kreunend. Windkracht twaalf klinkt als een kerkorgel dat bespeeld wordt door een kind."

Peterson is de regisseur die ook 'Das Boot' (1981) maakte, de verfilming van het verhaal over de bemanning in een Duitse duikboot tijdens de Tweede Wereldoorlog. Daarin zijn vrijwel geen beelden van de zee te zien. In de hete, rood belichte commandokamer van de U96 klinken wel steeds de dreigende geluiden van buiten. De zee likt en knaagt aan de benarde U-boot, die sist en kraakt onder de druk van de watermassa op de grote diepte. Misschien is 'Das Boot' daarom wel de beste zeefilm ooit. Daarin zie je de zee niet.

Beeld uit 'Michiel de Ruyter'. De film is opgenomen op het Markermeer en bij Texel.

Films met hoofdrol voor de zee

1Das Boot (1981)

2 Moby Dick (1956 en 2011)

3 Hornblower (1951)

4 Down to the Sea in Ships (1922)

5 The Perfect Storm (1986)

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden