De zee heeft het voor het zeggen

Museum Belvédère bij Heerenveen bestaat vijf jaar. Met de expositie ’Eb & Vloed’, over zijn grote liefde de zee, mocht oprichter Thom Mercuur zijn droom waarmaken.

De zee heerst hier even in het Friese land. En dat ondanks de vrieskou en het besneeuwde landschap op deze zonnige winterdag. Museum Belvédère bij Heerenveen staat tot in maart in het teken van die zee met ’Eb & Vloed’, de droomtentoonstelling van Thom Mercuur.

Mercuur stond vijf jaar geleden aan de wieg van dit uitzonderlijke museum en stopte in 2008 om gezondheidsredenen als directeur-conservator. Hij kreeg als afscheidscadeau en in het kader van het eerste lustrum deze expositie, die hij geheel naar eigen gevoel en inzicht kon samenstellen.

De zee, en alles wat daarmee samenhangt in Mercuurs ogen, heeft het dus voor het zeggen in Museum Belvédère, dat als een platte kijkdoos van 104 meter lang en 13 meter breed grenst aan het fraaie Landgoed Oranjewoud, ooit een buiten van de Oranjes. Het museumcafé heeft van architect Eerde Schipper de belangrijkste en centrale plek gekregen. Vanhieruit kijk je naar het weidse landschap, naar de wandelgebieden van Oranjewoud en naar de vaart, de Canal Grande, die onder het gebouw doorvoert. En aan weerszijden van het etablissement liggen de expositiezalen, waar het daglicht op voethoogte binnenkomt.

Vreemd genoeg doet een tentoonstelling over het thema zee het juist in deze constellatie bijzonder goed, ook al is diezelfde zee nog zo ver weg van deze veengebieden bij Heerenveen. Thom Mercuur (70) heeft zijn ziel en zaligheid in zijn ’Eb & Vloed’ gelegd. Meer dan een jaar heeft hij eraan gewerkt. Het ging hem niet om het mooie, maar hij bracht juist schilderijen, foto’s en voorwerpen samen die hem persoonlijk iets deden en die iets te maken hebben met zijn grote liefde: de zee en alles wat die teweegbrengt.

Mercuur vertelt in het museumcafé en bij de rondleiding wat hem al jaren bezighoudt en nog jaren zal bezighouden. De totstandkoming van een museum waar Friese moderne kunst tot zijn recht zou komen was destijds een van zijn grote wensen. Het zou een buitenmuseum moeten worden; plannen met schetsen van zijn vriend Aldo van Eyck voor een museum aan het Tjeukemeer waren al in een vergevorderd stadium, maar het project werd om milieuredenen afgewezen. Uiteindelijk werd Mercuurs droomplek bij het Landgoed Oranjewoud gevonden. Het was een schot in de roos. Mercuur zorgde ervoor dat het museum ook buiten Friesland bekendheid kreeg met tentoonstellingen met veel werk van Nederlandse en Belgische kunstenaars uit de vorige eeuw.

Nu Mercuur is gestopt bij Belvédère als hoofdconservator, en deze tentoonstelling is afgerond, gaat hij zich wijden aan een andere grote hobby, het uitgeven van kunstboeken. En de uitgeverij krijgt de naam – hoe kan het anders – Eb & Vloed. Dit jaar wil hij nog een van zijn dromen verwezenlijken: een reis maken met een camper langs de vissersplaatsjes van de Atlantische kust, van Nederland tot aan ongeveer Santiago de la Compostela in het noordwesten van Spanje.

Bij de rondleiding wijst Mercuur op voorwerpen die wellicht weinig waard zijn, maar voor hemzelf veel betekenen. Naast kostbare schilderijen hangen eenvoudige sympathieke schilderwerkjes, in een hoek staat een verzameling lokeenden die hij heeft meegenomen van de Noord-Franse Baie de Somme waar hij samen met vrienden een vakantiehuis bezit. Een paar kinderspeelgoedbootjes uit West-Afrika hebben voor hem grote betekenis, hij is er net zo aan gehecht als aan de boot van Blokker die er hangt en die in 1956 bij deze snuisterijenwinkelketen werd gekocht. Te zien is, dat Mercuur ook erg van Belgische schilders houdt. Constant Permeke, Théo Van Rysselberghe, Roger Raveel, Léon Spillaert, Gustave De Smet; ze hangen hier naast Henk Chabot, Dolf Henkes, Jan Toorop en Klaas Gubbels.

De tentoonstelling ’Eb & Vloed’ is een bonte verzameling van alles wat met de zee te maken heeft. De liefde, de mijmeringen, de wolken, de golven, de vogels, de duinen, het strand, de vis en wat dies meer zij. Tussen foto’s van zijn geliefde streek aan de Baie de Somme hangt een tekst van Oscar Wilde: ’Na een goed visje kun je alles verdragen, zelfs je familie’.

Mercuur maakt me attent op de schilderijen van Eibert den Herder (1876- 1950), een naam die bij weinig mensen bekend zal zijn. De werken, afkomstig uit het stadsmuseum van Harderwijk, krijgen een aparte plaats op de tentoonstelling. Deze industrieel uit Harderwijk maakte zich hard voor het behoud van de Zuiderzee (het huidige IJsselmeer) en waarschuwde al in de jaren veertig van de vorige eeuw voor nadelige milieuaspecten. Hij schilderde in vijf maanden tijds 80 schilderijen van vaak verloren geraakte vis- en zeiltechnieken en toonde zijn werk in 1944 in een grote hal van zijn fabriek.

Naast Raveel, Van Rysselberghe en Permeke ogen deze beelden wellicht wat naïef, maar wel zo sympathiek. De goede Den Herder hield van de zee, de niet meer bestaande Zuiderzee welteverstaan. Dat is te zien aan de met precisie gemaakte werkjes.

Opvallend is dat een van de belangrijkste vogels die met de zee worden geassocieerd hier in Heerenveen nauwelijks een plek krijgt op de expositie ’Eb & Vloed’. Op de vraag aan Thom Mercuur waar de meeuw, die soms beangstigend krijsende vogel, is gebleven lacht hij wat. „Ik had nog speciaal voor de tentoonstelling een geluidsband met meeuwen laten maken. Maar het bleek niet te werken. Het begon te irriteren. We hebben het geluid uiteindelijk maar weggelaten. De stilte is te prefereren.” De stilte die een blik op de zee, de duinen, de luchten, de vissers, de wandelende en spelende mensen oproept.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden